Binnenkijken in beroemde ateliers.

In feiten zijn er net zoveel ateliers dan er kunstenaars zijn. Laten we een kleine (tijd)reis maken en in vogelvlucht een aantal ateliers bezoeken.

Leonardo da Vinci/ Andrea del Verrocchio (1435 – 1488) "De doop van Christus"

Andrea del Verrocchio (1435 – 1488) - Leonardo da Vinci (1452 - 1519)
In 1469 begon Leonardo da Vinci als leerling in het atelier van de beeldhouwer en schilder Verrocchio (ook wel bekend als Andrea di Francesco di Cione). Dit atelier (of bottega) bestond uit verschillende zalen waarin het daglicht door het dak naar binnen viel. In de grootste zaal werd gesmeed en ook werden er beelden gemaakt. In een andere zaal stonden gipsen modellen die de leerlingen moesten natekenen. In weer een andere zaal werd geschilderd. In het atelier werd geleefd, gewerkt en lesgegeven. Leonardo was 17 toen hij in het atelier van Verrocchio begon. Hij begon hier met model tekenen. Beetje bij beetje kreeg hij meer taken. Hij mocht een van de twee engelen en de achtergrond schilderen van het schilderij "De doop van Christus". Al snel was de leerling beter dan de meester.

 
Albrecht Dürer "Tekenaar" (houtgravure)

Michael Wolgemut (1433/34 - 1519) - Albrecht Dürer (1471 - 1528)
Nadat Albrecht Dürer op een "eenvoudige" school had leren lezen, schrijven en rekenen, kwam hij rond 1484 als dertien jarige in de goudsmederij van zijn vader in de leer. De geconcentreerde precisie van de in metaal gegraveerde vormen zullen we later in zijn kopergravures terug zien. Maar zoals hij zelf schreef; "Mijn hartstocht dreef me naar de schilderkunst." In 1486 gaat hij als leerling naar een van de meest gerenommeerde en best geleide ateliers van zijn tijd; dat van Michael Wolgemut (1433/34 - 1519). 

Dürer portret van zijn leermeester Michael Wolgemut 1516

Deze werkplaats was een grote onderneming. Het repertoir omvatte vrijwel alle technieken; (beuken)houtgravures, ontwerpen voor kunstnijverheid en glaskunst en naast altaarstukken ook portretschilderkunst en wereldse taferelen. De werkwijze was ambachtelijk, gedegen, geïnspireerd en sober. Tijdens twee (lange) reizen door Duitsland en Italië zou Dürer zijn opleiding voltooien om zich uit eindelijk rond 1500 als zelfstandig kunstenaar in Neurenberg te vestigen.

Diego Velázquez (1599 – 1660) "De Hofdames" 1656.

Diego Velázquez (1599 – 1660)
Op het schilderij "De Hofdames" zien we de Spaanse schilder Velázquez een portret van de Spaanse koning en koningin schilderen. Natuurlijk kwam de koning niet naar Velázquez toe om model te staan. Velázquez moest naar hem. Zo had hij dus wel een heel sjiek atelier, het paleis in Madrid waar Philips woonde. Eigenlijk is het een heel erg vreemd portret: De mensen waar het om zou moeten gaan, de koning en koningin worden heel klein afgebeeld, twee schimmen in een spiegel aan de achterwand van de kamer. De schilder en de hofdames staan centraal.

Charles le Brun (1619 – 1690) "Alexander de Grote en Porus" (1673)

Charles le Brun (1619 – 1690)
De Franse schilder Charles le Brun werd de eerste schilder aan het hof van Lodewijk de Veertiende. Hij leidde de ateliers van de koning en de decoratie van het paleis van Versaille dat toen nog volop in aanbouw was. Lodewijk de Veertiende hield van kunst en veel kunstenaars hadden een atelier in zijn paleis het Louvre. Maar het werd tong beter. Toen de koning zelf naar Versaille verhuisde, stelde hij het gehele Louvre beschikbaar aan de kunstenaars. Vele beroemde kunstenaars zoals David en Fragonard hebben hier gewerkt.

Jacques-Louis David (1748 – 1825) "De dood van Marat"

Jacques-Louis David (1748 – 1825) 
Veel kunstenaars gingen geleidelijk aan ook in en om het Louvre wonen. Begin 1800 vond de Franse overheid het blijkbaar genoeg, alle bijgebouwen werden afgebroken en veel kunstenaars moesten opzoek naar een nieuw atelier. David had op zeker moment zelfs drie atekiers in het Louvre. Na zijn vertrek huurde hij het atelier dat we op het schilderij van Cochereau zien.

Cochereau (1793 – 1817) "Het atelier van David" (1813)

De leerlingen zijn aan het werk, er lijkt een rust te heersen waarin goed gewerkt kan worden. David stond bekend als een van de beste leraren: hij zag het talent van zijn leerlingen en wist hoe hij het kon ontwikkelen. Het schilderij van Leon Matthieu Cochereau is zeker ook bedoeld als eerbetoon aan David.

Eugène Delacroix (1798 - 1863) Coin de atelier

Eugène Delacroix (1798 - 1863)	Eugène Delacroix (1798 - 1863) Zelfportret (1837)

Eugène Delacroix (1798 - 1863)
Delacroix was een kunstenaar die er voor koos om zich, geheel alleen, in de beslotenheid van zijn atelier te wijden aan het vervaardigen van zijn kunst. Of zoals Charles Baudelair het in zijn "L'oeuvre et la vie de Delacroix" zegt - "Als iemand ooit de beschikking heeft gehad over een ivoren toren, goed afgeschermd door sloten en grendels, dan was het wel Eugène Delacroix (...) Zoals anderen privacy zochten voor hun orgieen, zo zocht hij de afzondering voor zijn inspiratie en als hij deze eenmaal had gevonden, dan bedronk hij zich aan zijn werk als betrof het een orgie." - Wat Baudelair eveneens trof was de sobere inrichting het atelier. Het enige wat hij in het verder lege atelier aantrof was: De schilderkunst. 

Eugène Delacroix (1798 - 1863) Michelangelo in zijn studio

Voor Eugène Delacroix was Michelangelo de eerste moderne kunstenaar. Hij schilderde hem alleen, zittend in zijn atelier, nadenkend en omringd door zijn beelden. Van Michelangelo is bekend dat hij zich eveneens in eenzaamheid in zijn atelier opsloot op zoek naar de opperste concentratie - in afwachting van de volgende geniale ingeving. Het portret dat Delacroix van Michelangelo schilderde moeten we dan ook bijna als een zelfportret zien.

Courbet (1819 – 1877) "Het atelier van de schilder, Reële allegorie" 1854-55

Gustave Courbet (1819 – 1877)
De afbeelding van het atelier op het schilderij van Courbet heeft een diepere betekenis. Het doek is bijna 6 meter lang. Alles lijkt zich te voegen naar de hand van de schilder, niet alleen het schilderij, maar ook het model, zijn vrienden en de symbolen van kwaad en eenzaamheid.

Gustave Moreau (1826 - 1898) Galatea (1880)

Gustave Moreau (1826 - 1898)
Het woonhuis en atelier van Gustave Moreau in Parijs is nu ingericht als een museum. Het plan voor het museum kwam van de schilder zelf. Hij liet de twee bovenste verdiepingen van het huis verbouwen tot een museum. Ook bedacht hij waar zijn kunstwerken moesten komen te hangen. Wanner Morau aan het werk was, mocht niets of niemand hem storen. Het minste geluidje bracht hem ook van zijn stuk. Moreau trok zich terug wanner hij werkte. Toch was het atelier van een belangrijke kunstenaar in die tijd een plaats waar de beau monde zich graag liet zien, niet allen om zelf iets te zien, maar ook om gezien te worden. 

Paul Cezanne (1839 – 1906)

Paul Cezanne (1839 – 1906)
De schrijver Emile Zola was goed bevriend met Cezanne. Hij kwam graag op diens atelier. Zo schreef hij 1886 de roman "Meesterwerk" (L’Ouevre) waarin de hoofdpersoon een mislukt en miskend kunstenaar is. Het was voor iedereen duidelijk dat Cezanne wel heel erg veel leek op de hoofdpersoon. Cezanne heeft het Zola nooit vergeven en zo eindigde een vriendschap die meer dan veertig jaar had bestaan.

	Henri de Toulouse-Lautrec.
At the Moulin Rouge, 1892-3	De Kus	Het bed
La Toilette(1896)	Salon de rue des moulins	The Two Girlfriends

Henri de Toulouse-Lautrec (1864 - 1901)
Nadat Toulouse-Lautrac het huis van zijn moeder verlaten had begon er een periode van talrijke verhuizingen.
Het tuinhuis/atelier aan de hoek van de Boulevard de Clichy/ Rue de Caulaincourt heeft zijn sporen achter gelaten in zijn werk. Vanaf 1885 begon hij in de tuin portretten te schilderen. Daarbij ging het hem om de weergave van de mens en niet om het schilderen in of van de vrije natuur. Later verhuisde hij naar een atelier in de Rue Fontaine 19. Zijn vriend Maurice Joyart beschreef dit atelier als volgt: 
"(...) zeer royaal, met een kleine trap, die naar het balkon en een kleine kamer leidde. Een trap torende tot aan het plafond, om grote doeken te kunnen schilderen: aan de bovenste atelierwand de parodie op de Heilige Hain van Puvis de Chavannes, drie maal uitvergrote circustaferelen met clowns, op de grond een ongelofelijke opeenstapeling van doeken, stukken karton , gekopieerde tekeningen, een zinken tafeltje afkomstig uit een wijnhandel, rieten stoelen, chaise longues met kussens, buitengewone kunstvoorwerpen, Japanse kakemono's (oprolbare hangwandplaat of oprolbaar schilderij op zijde) en netsukes (knopen van hout, ivoor, hoorn, soms ook metaal; gebruikt om kimono`s te sluiten), ten slotte roze of witte balletschoenen, vrouwelijke hoofdtooisels, roze domino's, korsetten en op de trap gerangschikte witte clownspetten. Uiterst beperkt was de ruimte in het midden, waar Toulouse-Lautrec zijn schildersezel en zijn doeken had neergezet. Zoals veel schilders, die volgens model werkten en niet gestoord willen worden, was hij tijdens het werken grimmig, behalve tegenover zijn goede vrienden. Al even onbewegelijk was hij waar het ging om de plaats van spullen: absoluut verbod voor de schoonmaakster om ook maar iets aan te raken. Een als rekwisiet dienstdoende rondslingerende ochtendjas of een ander voorwerp moest op dezelfde plek blijven liggen. Op dit alles verzamelde zich een laag stof." 
Anders dan Edgar Degas, die een sober ingericht atelier bezat, waarin haast nooit iemand welkom was, schepte Toulouse-Lautrec plezier in deze verzameling van curiosa, waarvan elk stuk, los van de financiële waarde, een specifieke betekenis had. Over het atelier in de Avenue Frochot 15 vertelde de schrijver Paul Leclerq: 
"Het was een uitgestrekte heldere ruimte, volgepropt met schildersezels, slordige tafeltjes, stukken doek, een roeiapparaat (toen al!) en een grote leunstoel waar ik in ging zitten toen hij mijn portret ging schilderen. Een smalle binnentrap, zeer steil, leidde langs een muur naar boven en verbond het atelier met twee kleine ruimten, waar van de eerste als slaapkamer en de tweede als kleedkamer dienst deed. De meubelen waren eenvoudig."
Aan het einde van zijn leven had Toulouse-Lautrec steeds minder behoefte aan comfort, teneinde zich geheel aan zijn kunst te kunnen wijden. Over zijn laatste atelier in de Avenue Frochot, waar hij ook woonde, zei hij: "Ik hoop hier tot het einde der dagen in rust en vrede te kunnen blijven werken."

Emile Bernard

Emile Bernard (1868 - 1941)
Bernard bezocht in 1904 zijn grote voorbeeld Cezanne. Die was toen al een oude alom gerespecteerde kunstenaar. Geraakt door de bewondering van Bernard, bood Cezanne hem aan om samen zijn nieuwe atelier te delen. Dat atelier had hij een paar jaar ervoor op het platteland van Aix laten bouwen. "Cezanne liet me eindelijk zijn schilderijen in zijn eigen atelier zien", vertelde Bernard. "Het was een groot met grijze verf beschilderd vertrek"

Pierre Bonnard ( 1867 – 1947)

Pierre Bonnard ( 1867 – 1947)
Bonnard was een kunstenaar die er prat op ging geen atelier te hebben Daarvoor voelde hij zich te klein. Hij had zelfs geen schildersezel. Zijn doeken prikte hij aan de muur, hij werkte vaak aan verschillende doeken tegelijk, uit zijn geheugen

	Constantin Brancusi. (1876 – 1957)

Constantin Brancusi. (1876 – 1957)
De beeldhouwer Brancusi besloot na zijn studie bij o.a. Rodin voorzich zelf te beginnen. In 1916 vond hij een atelier in het 15^e arrondissement in Parijs. Daar zou hij tot zijn dood in 1957 blijven werken. Veel van zijn beelden groepeerde hij in zijn atelier. Dit groeperen van zijn beelden onderzocht hij heel zorgvuldig en legde hij vast op honderden zelfgemaakte foto’s. Ieder nieuw kunstwerp kreeg zo een plaats in zijn atelier. Aldus transformeerde hij zijn werkplek tot een soort totaal kunstwerk. Brancusie wist wel dat zijn atelier bijzonder was. Daarom liet hij alles, het hele atelier, alle kunstwerken, schetsen, meubels, gereedschappen … etc na aan de Franse staat. Het is nu nog steeds te bezichtigen in het Centre Pompidou.

Piet Mondriaan ( 1872 – 1944)

Piet Mondriaan ( 1872 – 1944)
Mondriaans Parijse atelier, dat hij tussen 1921 en 1936 bewoonde, weerspiegelen de principes van het neoplasticisme even voorbeeldig dan zijn schilderijen uit die periode. De werkruimte werd zuiver, heilig of zelfs goddelijk genoemd, maar enkele verrassende details verraden ook de menselijke kant van Mondriaans karakter. Zo had hij in de ruimte enkele spiegels op gehangen (ijdelheid?) die de algehele harmonie verstoorden en door hun reflectie een ruimtelijke desoriëntatie te weeg brachten. Ook stond er in het atelier een schildersezel, die Mondriaan in deze periode niet gebruikte, als een anachronistisch element. Pas door verschillende delen van de ezel zwart of wit te schilderen en de voeten aan de achterkant af te zagen, kon het ding als formeel element in de ruimte voortbestaan.
Vergelijkbaar was het lot van de bloem, die onderaan de wenteltrap stond. Het is een plastic bloem. Waarvan Mondriaan de steel en de blaadjes wit geschilderd heeft. Wanneer het naturalistische groen uitgebannen moest worden waarom dan toch een (plasic) bloem in huis gehaald?

Die Brücke atelier	Kirchner "Groep artiesten"	Kirchner atelier

Ernst Ludwig Kirchner (1880 - 1938)
Kirichner was een van de oprichters van Die Brücke. De kunstenaars van Die Brücke vonden een academische opleiding niet nodig. Ze lieten zich liever inspireren door Afrikaanse kunst. Ze probeerden in hun werk boven het individuele uit te stijgen. Ze deelden hun modellen, materialen en natuurlijk hun atelier. Daarom is het soms lastig om de kunstenaars van Die Brücke aan hun werk te herkennen. De kunstenaars van Die Brücke waren allemaal schilders die de schilderkunst wilden vernieuwen.

Picasso atelier

Pablo Picasso (1881 - 1973)
Aan het begin van zijn carriere deelde Picasso het atelier Bateau-Lavoir met een dertigtal andere kunstenaars. Het was een oud gebouw in Montmartre. Dat is nu een populaire wijk in Parijs, maar was toen nog een heuvel aan de rand van Parijs. waar maar een paar gebouwen stonden. In 1899 werd toestemming gevraagd om ateliers voor kunstenaars in het oude houten gebouw te maken. De architect Vasseur maakte een ontwerp en in 1900 waren de 30 ateliers af. Door het samenwonen ontstonden vriendschappen voor het leven. Het atelier was een plek waar iedereen bij elkaar kwam, een verzamelpunt waar veel 20e eeuwse geniën van verschillende afkomst elkaar ontmoeten. Het is een bekend verhaal dat toen Picasso eenmaal wat geld begon te verdienen, hij een tweede atelier huurde in de wijk Clichy. Zijn atelier in Bateau-Lavoir werd altijd zo druk bezocht, dat hij er niet kon werken.

Kurt Schwitters (1887 - 1948)
Schwitters verzamelt alles wat hij op straat tegenkomt. Hij creëerde beelden met materiaal uit het dagelijks leven, zoals tramkaartjes, touw, oud geld en (inmiddels vergeelde) krantenberichten. Hij noemde zijn kunst Merz-bilder, ontleend aan het woord kommerz. Vreemde assemblages uitgaande van het ecologische principe dat alles dat weggegooid wordt, voor de kunst nog bruikbaar is. Abstracte composities opgebouwd uit betekenisloze fragmenten. Schwitters schiep kunst uit niet kunst. 

De controversiële collages sloten precies aan bij de experimenteer zucht binnen de Europese kunstwereld net na de eerste wereldoorlog. Schwitters wilde zoals hij zelf zei: "relaties tot stand brengen, bij voorkeur tussen alle dingen in de wereld" met als doel "in een nog niet overzienbare toekomst de hele wereld tot een enorm kunstwerk om te vormen".
Aan ambities geen gebrek. Misschien het best tot uitdrukking komend in zijn Merz-bau. Een ruimte in zijn huis in Hannover die zich uitstrekte over meerder verdiepingen. Het huis in Hannover is in de tweede wereldoorlog verwoest. Maar onlangs (begin 2007) in museum Boijmans Van Beuningen in Rotterdam gereconstrueerd. Deze reconstructie heeft plaats gevonden op basis van drie bewaard gebleven foto's.

Het chaotische interieur met onoverzichtelijke nissen en uitstulpingen, gestucte stalactieten en fotogragmenten, dit is als "Gesammtkunstwerk" het hoogte punt in het oeuvre van Schwitters. En onvergelijkbaar met werk van anderen. En een mooi voorbeeld hoe een expirimentele geest zich uit eindelijk laat concretiseren in stuc, hout en glas. Een beeldende afspiegeling van de labyrintische geest die Schwitters blijkbaar ook was.

Marcel Duchamp (1887 – 1968)

Marcel Duchamp (1887 – 1968)
Ducamp werd bij de inrichting van zijn atelier gedreven door een excessieve logica, hoe absurd of surreeel die wetmatigheden ook waren waarop deze was gebaseerd. Hij beschouwde zijn atelier als een installatie. Net aangekomen in New York in 1915 raakt Duchamp gefasineerd door de etalages waar de consumptie goederen staan uitgestald als in een galerie. Meteen veranderd Duchamp, avant la lettre, in een "shopaholic". De producten die hij koopt krijgen voorzien van een afwijkend tekstbord een plaats in zijn atelier. Zo ontstaan zijn eerste ready mades. Van de ruimtelijk installaties die zo in zijn atelier ontstaan maakt hij weer zwart/ wit foto's, die af en toe de indruk wekken van een bizar laboratorium, eerder dan een kunstenaars atelier.

René Magritte (1898 – 1967)

Willem de Kooning (1904 - 1997)

Willem de Kooning (1904 - 1997)
De Kooing vestigde zich in 1963 in zijn later beroemde atelier in Springs, Long Island, dat zijn werk sterk beïnvloede. Het betrof hier een klassiek schildersatelier en geen loods zoals bij Pollock.
Ter voltooing van zijn atelier in Springs koopt De Kooning in een tweedehands meubelzaak twee schommelstoelen. In zijn atelier zette hij die schommelstoelen naast elkaar tegenover zijn ezel, die op een afstand van ongeveer vijtien meter stond, aan het einde van een door schildrtafels gevormd gangpad. En wanneer hij dan zat te schommelenkon die geweging van alles betekenen; nerveuze energie, ouderdom, de deining van de zee. Gedurende de jaren zouden er vrienden bij hem in de stoel komen zitten en zaten dan tijdens het praten te schommelen, als maar kijkend naar het beeld aan het einde van de gang. Deze gesprekken over kunst waren belangrijk voor hem, maar niet zo belangrijk als het eenzame staren ernaar. Dag in, dag uit, tot aan het einde van zijn leven, zat De Kooning in zijn schommelstoel en keek door de gang naar het schilderij dat zich op zijn ezel aan het ontwikkelen was.
De fotograag en filmmaker Hans Namuth heeft evenals over het werk van Pollock ook een film gemaakt over het werk van De Kooning. In beide gevallen heeft de componist Morton Feldman hier de muziek bij gecomponeerd. (muziek nog opnemen) Feldman over de werkwijze van De Kooning: "It was fascinating to watch De Kooing paint: When you look at his pictures, they all look very, very fast, but het paints very slowly ... In slow motion ... I just couldn't believe it. Very slow, but it looked very fast."
zie ook: KunstKolom over Willem de Kooing.

Francis Bacon (1909 – 1992)

Francis Bacon (1909 – 1992)
Francis Bacon bewoonde tussen 1961 en 1992 (het jaar van zijn dood) een volledig dichtgeslibd atelier in London. Dit atelier is na zijn dood in Dublin volledig gereconstrueerd. Hoewel niets er op wijst dat de kunstenaar de totale chaos waarin hij dagelijks werkte en die hem inspireerde tot telkens nieuwe beelden wilde behouden voor het na geslacht.
Een team van archeologen moest er aan te pas komen om de circa vijfhonderdzeventig boeken en catalogi, vijftienhonderd foto’s, honderden versneden boeken , dertienhonderd uit boeken gescheurde bladzijden, twee duizend verschillende schildermaterialen, zeventig tekeningen en de talloze stapels brieven, tijdschriften, kranten en lp’s in kaart te brengen. Bacon was bij uitstek de onbegrepen zonderling, een beeld dat hij tijdens zijn leven bewust meehielp in stand te houden. Zo heeft hij altijd ontkend vooraf tekeningen te maken. In zijn atelier werden na zijn dood echter vele voorstudies aangetroffen. Bacons werkplek is mogelijk het beste, in ieder geval meest tot de verbeelding sprekende twintigste-eeuwse voorbeeld van de ivoren toren.

Jackson Pollock (1912 - 1956)
Het atelier van Pollock was bij zijn dood gewoon leeg. Het lege atelier dat hij achter liet is tegenwoordig  te bezoeken als een museum. Mits je bij het binnen gaan je schoenen uittrekt. Hier ontstonden tussen 1947 en 1950 de beroemde "drip paintings". Inmiddels is alom bekend hoe het er in dit atelier aan toeging: Terwijl de vaak enorme doeken op de grond lagen, werden ze door een haast bezeten Pollock met verf besprenkelt en overgoten, net zolang tot het resultaat, een uiterst extressief weefsel van spetters, slierten en klodders, de kunstenaar naar zijn zin was. Onder het werken liet hij zich opzwepen (inspireren?) door de muziek van Morton Feldman. Dit laatste wordt in iedergeval gesuggereerd door de beroemde film die Hans Namuth in 1950 over Pollock maakt.
Dit laatste wordt inderdaad gesuggereerd en is op deze wijze ook vaak in de literatuur terecht gekomen. In werkelijkheid is de ontstaans geschiedenis een andere. Jammer genoeg heb ik de film zelf nog steeds niet gezien, maar inmiddels wel de muziek gehoord. Peter Niklas Wilson zegt het in het cd-boekje als volgt: "It was a ten minute piece that attempted to capture the specific dynamism of Pollck's painting using orginal means. Namuth had Pollock work on an elevated glass platform and fimed the actionist's gesturing "drip painting" method from below. After the film was completed, cutter Paul Falkenberg added the sounds of Indonesian Gamelan music to the picture, which incited Pollock's comment: "But Paul, that's that's exotic music. I'm an American painter!" As a result, Pollock's wife Lee Krasner contacted John Cage, who refused (...) and recomnended Feldman. (...) Feldman had actually been thinking of a solo piece for cello, but then expanded this to a cello duo upon Falkenberg's request. This duo was then recorded by Feldman's schoolmate Daniel Stern using multiple tracks. In the following month, the film was show in the New York Museum of Modern Art." De rest is geschiedenis, maar wel een geschiedenis waarbij Pollock niet danst op de tonen van Feldman. Blijft natuurlijk de vraag op welke tonen dan wel - uit een luidspreker of in zijn eigen hoofd - ik blijf nog even zoeken.
Het danselement bij het ontstaan van een schilderij wordt vaak in verband gebracht met het stromen van het onbewuste, dat zich dus direct op het doek uit. (zie ook gedicht "Full fathom Five" en de daarbij opgenomen toelichting)

Overigens was de ontstaans geschiedenis van deze film nogal problematisch. In de nazomer en herfst van 1950 begon de fotograaf Hams Namuth Pollock tijdens het maken van zijn doeken vast te leggen. Uiteindelijk vroeg hij de kunstenaar of hij zijn werkwijze in een fim mocht documenteren. Het werk nam alle weekenden van oktober en november in beslag. Namuth stelde voor dat Pollock in de kleurenfilm een glazen plaat zou beschilderen waar de camera onderstond. Drie dagen voor de opening van zijn vierde solo-expositie bij Betty Parson op 28 oktober 1950 werden de laatste opnamen gemaakt. De avond die een feestelijk karakter had moeten hebben, eindigde ronduit rampzalig. Pollock liep vanuit de ijzige kou van de novembermiddag - de film was buiten opgenomen - het huis binnen en zette het op een zuipen. Telkens weer fluisterde hij tegen Namuth "I'am not a phony" (ik ben geen bedrieger) en gooide ten slotte tot ontzetting van de aanwezigen de tafel om.

Door deze film, werd de aandacht van Pollocks schilderijen verlegd naar de maker. Niet de kunst maar de kunstenaar kwam in het centrum te staan. Van daar is het maar een kleine stap naar de kunstenaar performer.
Pollock zelf had het daar overigens het moeilijkst mee. Vanaf 1951 werden zijn schilderijen steeds donkerder. Zijn alcohol consumptie nam toe en in 1956 reed hij zich te pletter. Aardig is nog om even te luisteren naar wat de componist Feldman zegt over de schilderijen van Pollock, die aanvankelijk indaad niet zo donker waren. "His way of working, these wonderful lines and connections, is just fantastic. Within the limits of a confind range. This range was influenced by Mondriaan. If you look at these early paintings by Pollock, he used the primary colours of Mondrian ...".
Overigens heeft Feldman ook muziek gecomponeerd bij een film van  Hans Namuth over Willem de Kooning. (zie Willem de Kooning)

Jackson Pollock (1912 - 1956)

Andy Warhol (1928 - 1987) The Factory

Andy Warhol (1928 - 1987)
Begin jaren zestig verruilde Warhol zijn illustratiewerkzaamheden voor het tentoonstellen bij toonaangevende galleries, de talk of the town. Als nieuw komer zorgde hij voor een doorbraak met zijn zeefdrukken van Marilyn Monroe en Elvis, soepblikken en politiefoto's van verkeersongevallen. Hij voelde als geen ander de dynamiek en de democratiseringsgolf van zijn tijd aan, waarin alles kunst kon worden. En iedereen die daarbij betrokken was: artistieke hipsters zowel als oude rijken, opkomende galeriehouders en zittende museumdirecteuren, slikkende en spuitende losers die zijn zilveren atelier (The Factory) bezochten en de beau monde die hem van opdrachten voorzag en gretig zijn werk kocht, een beroemdheid. Alles wat tegenwoordig zo vanzelfsprekend tot de kunst behoort - de kunstenaar als popidool en zakenman; kunst als vorm van overpeinzing en vermaak; de soms ziekelijke hang naar mediale bekendheid; de postmodernistische onderwerpkeuze - is door zijn toedoen verwerkelijkt. En sinds dien niet verdwenen. Denk aan het soapimago van Jeff Koons en het Ikea-idioom van Joep van Lieshout, maar ook aan de tv-programma's als Dancing on Ice en Idols. Warhol zag letterlijk in alles een onderwerp en gebruikte dat ook werkelijk op alle mogelijke manieren, in schilderijen, beelden, films en tv-programma's. Een van de misverstanden is dat Warhol daarbij enkel en alleen oppervlak was, zoals hijzelf maar al te graag verkondigde; "There's nothing behind it". Warhol verhaspelde zijn thema's niet tot pure decoratie. Daarvoor is zijn diverse onderwerpkeuze (van soepblikken tot popsterren tot atoombommen tot de elektrische stoel) op zich al tekenend genoeg. Ze weerspiegelen onmiskenbaar de wereld om ons heen.
Warhol wilde het liefst een emotieloze machine zijn. Hij stelde zich op als chef van een team van kunstarbeiders die zich bezig hielden met het maken van zeefdrukken, films, boeken en tijdschriften. Dit team was actief in een studio in de buurt van Union Square in New York. De studio werd the Factory genoemd omdat er werkelijk een productielijn van schilderijen in gehuisvest was. Deze studio groeide uit tot een ontmoetingsplaats voor artiesten, homo's, travestieten, junks en fotomodellen. Iedereen met enige artistieke pretentie was er welkom.De oorspronkelijke "Factory" was gevestigd in een oude pettenfabriek op 231 East 47th street (vierde verdieping). Na een aantal jaren verplaatste Andy Warhol zijn entourage naar een kantoorpand aan de overkant van de straat; 33 Union street West (zesde verdiepng). Deze tweede Factory werd door Warhol zelf the Office genoemd want er was niet uitsluitend een atelier gevestigd, maar ook de redactie van het door Warhol opgerichte blad Interview. Warhol werd in de jaren van de Factory wereldwijd bekend met zijn zeefdrukken.

Sol LeWitt

Daniel Buren (1938)

Daniel Buren (1938)
Daniel Buren verklaart het atelier dood in zijn essay "Fonction de l'atelier" (de functie van het atekier) uit 1971. Hij meent dat zijn artistieke werkzaamheden geen atelier meer nodig hebben en betrekt in plaats darvan een kantoor. Van hieruit opereert hij als kunstenaar. Zijn werk realiseert hij voortaan pas binnen de context van de tentoonstellingsruimte, ter plaatse, of te wel "in situ".

Daniel Buren (1938) in het Guggenheim museum in New York.

Volgens Buren ontstaat het kunstwerk onder ideale omstandigheden, in het atelier. Dit is een veilige plek, waar het kunstwerk thuis is, afgeschermd en geisoleerd van de wereld. Het kunstwerk is er simpelweg het meest "op zijn plaats". Maar om te bestaan moet het ergens tentoongesteld worden en dus vertrekken. In de ogen van Buren begint het kunstwerk op dat moment als het ware aan een ander bestaan en raakt het ontheemd. Ongemerkt verliest het daarmee namelijk iets van zijn oorspronkelijke betekenis. Die kreeg het immers in het atelier, waar heel andere condities gelden dan in de publieke ruimte van het museum of de galerie. Het afschaffen van het atelier is volgens Buren de enige manier om hieraan te ontkomen. Door zijn werk, zogenoemde markiezenschilderijen van wisselend gekleurde vericale strepen van 8,7 centimeter breed, altijd in situ gemaakt, liet hij de productieplaats samenvallen met de plaats waar het werd gepresenteerd. Net als Brancusi, die alleen de omgekeerde weg had gekozen en zijn beelden het atelier niet meer liet verlaten, viel de presentatie van het kunstwerk samen met zijn ontstaan.
Bij Buren is het atelier volledig verinnerlijkt. "Mijn atelier is de plek waar ik me bevind."

Bruce Nauman "mapping the studio 1 - all action edit (fat chance John Cage)"

Bruce Nauman (1941)
nauman veranderde het mytische beeld van het atelier als plek waar het creatieve genie in het geheim aan zijn wonderen werkt volledig. Sinds de jaren 60 maakt hij een reeks films en video's over het leven van en in zijn atelier.
Wat doet de kunstenaar die geen inspiratie heeft? Loopt rond, zet koffie, gaat zitten. Wat Nauman tot de conclusie leide: Ärt is what the artist does, just sitting around in his studio".
In verschillende video's loopt hij rond in zijn atelier, speelt viool en speelt met ballen. Het atelier zelf is zo onuitnodigend en leeg als een gevangeniscel.
Een van zijn laatste video installaties over zijn (het) atelier is "mapping the studio 1 - all action edit (fat chance John Cage)". Over het ontstaan ervan zegt hij zelf: "I was sitting around in the studio being frustrated because I didn't have any new ideas, and I decided that you just have to work with what you've got". En wat had hij voor handen? Een kat, een muizenplaag en een videocamera. In 2006 konden we in het stedelijk museum im Amsterdam zes uur lang op zeven schermen kijken naar de nachelijke beelden van het atelier van Nauman, in real time. We horen de muizen en zien een slome kat. Laten we het als een meditatieve ervaring zien, die het bewust zijn scherpt.
Het aardigste is misschien nog wel dat het atelier blijkbaar zonder de kunstenaar kan. Maar de kunstenaar, in idergeval Nauman, niet zonder het atelier.

Orlan	Orlan
Sint Orlan	Sint Terese

Orlan (1948)
De kunstenares Orlan stelt al sinds het eind van de jaren zestig het idee over schoonheid ter discussie. Haar lichaam is haar beeld. Haar eigen lichaam is het beeld en dat steld ze op straat tentoon. Ze heeft niet veel nodig, alleen al met een wit laken verklaart ze zichzelf heilig als Sint Orlan. Maar zo heilig is ze niet. Ze verkoopt zelfs haar lichaam. Althans foto's van delen van haar lichaam. In een ander project verkocht te kussen voor minder dan één euro. In de jaren negentig onderging ze plastische shirurgie om haar lichaam meer op dat van de Venus van Botticelli te laten lijken. De operatie vond niet zoals gebruikelijk achter gesloten deuren plaats. Orlan liet de operatie filmen en fotograferen. 

Patrick Dougherty

Patrick Dougherty (1948)
De Amerikaanse kunstenaar Patrick Dougherty heeft geen vast atelier. Hij reist en maakt beelden in het landschap. De beelden blijven op hun plek, dus moeten mensen naar de beelden toe om ze te kunnen zien. Dougherty wil dat zijn beelden er natuurlijk uit zien. Maar simpel is dat niet. De plek moet goed zijn. Daar is hij vaak lang naar op zoek. Ook takken, vaak van verschillende boomsoorten, liggen niet zo maar voor het oprapen. Ze moeten een bepaalde kleur en dikte hebben. Pas als dat alleemaal klopt kan Dougherty beginnen. Dan pas begint hij met het vormen en weven. Hij laat de meest vreemde bouwwerken ontstaan.

Ossip (1952)

Ossip (1952)
Ossip heeft zijn atelier in een oud fabrieksgebouw midden in de binnenstad. Het si een grote ruimte boven een keramiekwerkplaats. Op de zolder heeft hij zijn niet verkochte werkstukken opgeslagen. Ook staan er werkstukken die hij niet wil verkopen, omdat het voor hemzelf belangrijke werkstukken zijn. Schakelwerkstukken, die het begin van een nieuwe periode of nieuwe manier van werken markeren.
Ossip werk vaak met oude foto's, meestal uit medische boeken. Daarom zijn de personen op zijn schilderijen niet zomaar gewone mensen. Ze zien er wat zielig uit, omdat ze een lichamelijk gebrek hebben. Ossip vergroot die foto's. De meeste werken zijn ongeveer 1 meter bij 1,50 meter. Daarna boegt hij iets aan de vergrote foto's toe. Dat kunnen echte draden zijn die uit het kunstwerk komen. Soms als haren, of soms als draden van een kantwerkof een echt kledingstuk dat op en in de plaats van de kleding op de foto hangt. De mensen op zijn kunstwerken komen dus nogal kwetsbaar over. Ossip heeft ook kleine collages gemaakt. Fantasiefiguren van knipsels en allerlei materialen op oude boekenkasten. Die collages werden dan later vergroot en weer bewerkt net zoals de fotoachtige werken. In zijn atelier bewaard hij deze kleine werken, die allemaal in het groot bestaan. Die kleine werken zijn een soort inspiratiebron voor weer nieuwe werken. Daarom verkoopt hij ze ook liever niet. De wand is als geheel een kunstwerk.

Sophie Calle Bed	Sophie Calle Hotelroom
Sophie Calle Graves	Sophie Calle Breast

Sophie Calle (1953)
Calle is vooral geïnteresseerd in wat er buiten haar atelier gebeurt. Ze lijkt in haar werk meer op een privé-detective of undercover agent dan op een beeldend kunstenaar. Zo zocht zij voor een van haar projecten een baan als werkster in een hotel in Venetië. Niet omdat ze zo dol is op schoonmaken, maar omdat ze in alle rust het doen en laten van de toeristen kon bestuderen. Ze overschrijdt de grenzen van privacy en buit de publieke ruimte uit. Calle schaduwt en observeert het gedrag van individuen. Ze is voortdurend opzoek naar verhalen die schuil gaan achter de praktijk van het dagelijks leven. Later zijn haar indrukken in het museum tentoongesteld. Sophie Calle steekt niet alleen haar neus in andermans zaken. Ze zet ook zichzelf vaak te kijk. In 1981 liet zij zich volgen door een detective en in een ander project leende ze haar bed uit. Volgens Calle is het zonde dat een bed alleen maar 's nachts gebruikt wordt. Volgens haar moet een bed 24 uur per dag gebruikt worden.
In haar werk balanceert Calle op de grens van fictie en werkelijkheid. Deze begonnen pas goed door elkaar te lopen toen Calle de Amerikaanse schrijver Paul Auster toestemming gaf 'to mingle fact with fiction' met andere woorden om enkele van haar werken op te nemen in zijn roman 'Leviathan' (1992) Daarin beschrijft Auster de kunstenares Maria, die net als Calle mensen achtervolgt en hotelkamers doorzoekt. Tegelijk maakt Auster van zijn literaire vrijheid gebruik om er nog wat werken bij te verzinnen. In een poging om fictie en realiteit weer bij elkaar te brengen voert Calle op haar beurt Austers verzonnen werken als nog uit.

Andy Goldsworthy

Andy Goldsworthy (1956)
Goldsworthy is een internationaal befaamd landschapskunstenaar. Hij reist over de hele wereld om zijn opdrachten uit te voeren. Toch blijft het landschap in de omgeving van zijn huis in Dumfriesshire, in het zuidwesten van Schotland, het centrum van zijn werk.
Goldsworthy speelt met gedachten over groei, over eeuwige verandering, over transformatie. Zijn werken maakt hij van bladeren, takken, ijs, sneeuw, steen en zand. Een groot deel van zijn werk is tijdelijk: wat uit de natuur is gehaald zal er zich vroeg of laat weer invoegen.

Frank Halmans (1963)
Het atelier van Frank Halmans kan een boekenplankje zijn, een stofzuiger of een kruimeldief. En wat zuigt deze kunstenaar en maker bij uitstek een prachtige dingen op. Hij speelt een complex spel met dingen als ideeën en ideeën als dingen. Een kunstwerk is niet alleen en opvatting óver de wereld maar ook een voorwerp in de wereld.
Het maakt dus eigenlijk deel uit van twee werelden: die van de ideeën en die van de dingen. Dat is een kwestie van betekenisverlening: als een ding een plaats krijgt als uitdrukking van een idee, lopen de werelden dwars door elkaar heen en wordt de functie in de ene wereld een formulering die afwijkt van de functie in de andere en omgekeerd. het ding zelf verandert natuurlijk niet, want het is wat het is. Maar het is meestal al veranderd wanneer de kunstenaar ermee bezig is, dan krijgt het die gelaagdheid. Kunst is tenslotte een proces van verandering, van overgang van informatie tot transformatie. Daartussen kaatsen mogelijke betekenissen heen en weer. En die dubbele verschijningsvorm geldt eigenlijk voor ieder kunstwerk: tegelijkertijd een drager van ideeën en een ding van niets.

Zijn installatie ‘La disparition’ (2007) roept vooral benauwenis op. Vervreemding - toch het thema van veel beeldend werk van nu - of toch eerder een pijnlijke herkenning?
Halmans heeft een flatje nagebouwd op ware grootte, met dit verschil dat hij alle meubelstukken en het sanitair met ijzeren consequentie heeft versmald tot schat ik de helft. Dus niet verkleind, alleen versmald! Nu de gevolgen van deze ingreep. Je krijgt een zeer smalle wc, zeer smalle stoelen en bedden en zo verder. Zo smal dat geen mens er op kan zitten of in liggen.
Er zijn dan ook geen bewoners te zien.
De titel is dus zeer toepasselijk: 'La disparition'.
Ze zijn verdwenen.

Frank Havermans (1967) - Landgoed Steenwijk -
Op het landgoed Steenwijk in Vught is een oud klooster uit de negentiende eeuw verbouwd tot conferentiecentrum. De schuur van het klooster werd eerst gebruikt als varkenshok en opslag voor fruit en later voor gereedschap. Na een langdurige verbouwing is het een prachtig gastatelier geworden met daarin een heel bijzondere atelierwoning, ontworpen en gebouwd door Frank Havermans.
De woning hangt als een soort zwevende houten varavan in de atelierruimte. Zo kan de kunstenaar altijd een oogje houden op het werk dat hij gemaakt heeft. Maar het bijzondere is ook dat er op de verdieping van de woning een kamer is die dwars door de achtergevel heen steekt. Het is net een enorme telelens die eindigt in een groot uitkijkraam. In die uitkijkkamer kan de kunstenaar heerlijk zitten en over het landgoed staren om inspiratie op te doen.
De atelierwoning Kapkar TAW BW 5860 van Frank Havermans is het eerste kunstwerk dat in dit gastatelier is gemaakt. Het bijzondere daarvan is, dat het een blijvend kunstwerk is, dat de andere kunstenaars telkens een paar maanden zullen gebruiken. Frank Havermans maakt zijn kunstwerken van eenvoudige materialen, zoals platen, balken en planken. Bruikbare kunstwerken soms. Maar vaak zijn zijn werken ook alleen kunstwerk, waar je met bewondering naar kunt kijken.

Joost Conijn (1971)

Joost Conijn (1971)
Aan zijn werk uitleggen heeft kunstenaar Joost Conijn een hekel. Het gaat juist om een onbevangen blik. Van regels en conventies houdt hij niet. "Volgens mij is het een grote fout om van te voren te benoemen en te bepalen wat je denkt te gaan doen. Dat zet een soort verwachting in waardoor je niet meer kunt reageren op wat zich spontaan voordoet. Ik wil openstaan voor alles wat er gebeurt. Zonder plan raak je ergens in verzeild en dat wordt dan wat. Conijn werkt het liefst alleen en in alle vrijheid. Hij rommelt, bouwt, scharrelt, het liefst zonder haast en zonder afspraken. Dan komt hij tot prachtig, avontuurlijk werk, waarmee hij plekken opzoekt waar de wereld hem beter lijkt te passen dan hier.  Joost Conijn werkt op het voormalige ADM-terrein in Amsterdam aan wisselende projecten waarvan hij ons in een soort video-boodschappen verslag doet. Zoals de bouw en de test van een "Vliegtuig" (2000) een "Hout Auto" (2002), hij volgt zijn buurkinderen in "Siddieqa, Firdaus, Abdallah, Soelayman, Moestafa, Hawwa en Dzoel-kifl" (2004) "OK-KUL'(2006) en een fietstocht door het Rifgebergte in Marokko "Olland" (2007) . Zijn atelier is de wereld. Zijn werk wordt vertoont in musea, kunstinstellingen, documantairefestivals, televisie, galeries, manifestaties en op gekraakte terreinen aan de rand van de stad.

Aaron van Erp

Aaron van Erp (1978)
Van Erp werkt in een atelier waar het, net als vroeger bij Bacon, onmogelijk is om rond te lopen zonder ergens op te trappen. Zijn atelier is gevestigd in het Tempory Art Centre in Eindhoven waar tientallen kunstenaars en ontwerpers een atelier hebben.
Aaron van Erp is in 2001 afgestudeerd aan de academie in Den Bosch. In 2004 had hij een tentoonstelling in het Noordbrabants Museum. En in 2005 kocht de bekende galeriehouder Charles Saatchi vier schilderijen van hem aan. In 2006 heeft hij een expositie in het Haags Gemeentenuseum. Van Erp werkt met dikke verflagen, wat je ook wel kunt zien aan de vloer van zijn atelier. Die ziet eruit als het kleurenpalet van de schilder. Het is bijna zelf een schilderij.
Op zijn schilderijen lijken de stenen in de door hem geschilderde ruimte vaak te leven. Op andere schilderijen zie je verlaten landschappen waarin zich wat zonderlinge mensen bevinden. De titels van zijn schilderijen zijn vaak humoristisch. "Ziezo, die lelijke schavuit is voorlopig even uitgeschakeld." 

Kristof van Gestel

Kristof van Gestel.
Van Gestel is zich in het verlengde van Buren terdege bewust van het feit dat zijn sculpturen buiten zijn atelier een andere betekenis krijgen. Binnen de muren van zijn atelier laat hij zijn beelden een relatie met elkaar aangaan, op de wijze waarop ook Brancusi zijn beelden in zijn atelier rangschikte. De constatering dat er meer dan één manier is om naar een object, zijn plaats en zijn functie te kijken bied Van Gestel juist nieuwe mogelijkheden.

Roé Cerpac

Roé Cerpac
De van oorsprong Israëlische kunstenaar Roé Cerpac bewijst dat je als kunstenaar ook afkunt  zonder atelier. Bij hem is werkelijk sprake van een post-studio situatie. Op de kunstacademie beschikte hij net als alle andere studenten over een atelier, maar daar kwam hij nooit. Hij bracht zijn dagen door in de academiekantine. Niet vanuit conceptuele overwegingen, maar gewoon omdat hij zich daar het meest op zijn gemak voelde. Cepac is de ultieme vertegenwoordiger van wat wel ontmoetingskunst wordt genoemd. Hij maakt geen kunst in letterlijke zin. Enkel wat hij doet geldt als kunst. Soms nodigt hij mensen uit bij hem thuis, maar meestal loopt hij rond op straat, gaat hij zitten in cafés of andere openbare plekken. Met de mensen die hij daar ontmoet voert hij gesprekken. Over van alles, zonder een vooropgezette artistieke bedoeling of uitkomst. Hij onttrekt zich als kunstenaar volledig aan welke kunstgerelateerde context dan ook. Zonder iets te maken of te presenteren en zodoende zonder feitelijke werkplek.

Chris21.02.07/28.02.07/07.03.07/11.03.09/04.04.10