Décor at Vernon, 1920-39

Pierre Bonnard (1867-1947)

  Een aantal jaren geleden was er in Parijs een expositie van het werk van Pierre Bonnard (1867 – 1947)  getiteld: “Bonnard, l’oeuvre d’art, un arrêt du temps”, “het kunstwerk, een halte in de tijd.
Een mooie typering van het werk van Bonnard, werk waarvan de iconografische variatie overzichtelijk is, een landschap, een vrouw, een badkuip en nog een landschap en weer een vrouw en … Sommigen zullen het misschien zelfs eentonig vinden. Maar wat een concentratie energie en discipline, dat telkens opnieuw beginnen, nooit versagen.
Altijd weer nieuw kijken.

Pierre Bonnard zelfportret1889

Jawel, kijken is een werkwoord, het valt te leren, zodat kijken ook introspectie wordt.
De ogenschijnlijke monotonie krijgt iets verraderlijks, de concentratie van de schilder wordt messcherp en dwingend. Voor wie zich ervoor openstelt beangstigend …
Een aanklacht tegen de vluchtigheid en achteloosheid waarmee de tijd vermorst wordt.
Op de achtergrond hoor ik James Taylor zingen … the secret of life is enjoying the passing of time … Zeker maar ook genieten is alleen mogelijk in combinatie met aandacht.

Cannes1935	Le Jardin, 1936	Le jardin dans le var

Hoe is Bonnard tot deze mate van concentratie gekomen? Lezend in zijn biografie lijkt me dat hij die slechts den dele zelf heeft gekozen.
Een belangrijke rol daarin speelt zijn vrouw en muze Marthe. De vrouw die we bijna zonder uitzondering op al zijn schilderijen aantreffen. Hij was verknocht aan zijn muze, verslaafd volgens sommigen. Zoals over alles rond Marthe en haar relatie met Bonnard zeer verschillende opvattingen bestaan. Boeiend dus, zeker.

Foto van Marthe door Pierre Bonnard	Tekening van Marthe door Pierre Bonnard	Foto en tekening gecombineerd

Pierre Bonnard. Das Glück zu malen, heet een van de boeken die ik voor me heb, maar dat staat nog zeer te bezien. De titel geeft vooral weer hoe wij tegen het werk van de - post – impressionisten aankijken. Of geluk daar veel mee te maken heeft is zeer de vraag.

Carafe, Marthe Bonnard with her Dog	Coffee 1915	La Femme au chat

Marthe de Méligny – de vrouw met het ronde kindergezichtje.  Zonder haar zou Bonnards oeuvre ondenkbaar zijn. Op 384 van zijn schilderijen komt ze voor. Maar het zijn vooral Bonnards laatste portretten die haar onsterfelijk zouden maken. De serie van Marthe in de huiskamer, geschilderd in de voor Bonnard zo typerende, tintelende kleuren. De beroemde doeken van Marthe in bad. Liefelijk, intiem, en neergezet in verspringende penseelstreekjes – alsof de stoom van het badwater zo het schilderij uit komt. Voor wie niet beter weet, zijn het poëtische werken. Niets dat het trieste drama erachter verraadt.
In 1893 kwam Pierre Bonnard, toen zesentwintig jaar oud, de twee jaar jongere en volslagen onbekende Maria Boursin tegen . Hij was getroffen door haar voorkomen, volgde haar en sprak haar aan. Zij loog over haar leeftijd en haar achtergrond – zij gaf voor “Marthe de Méligny” te heten – en ging in op zijn verzoek haar te mogen schilderen.
Bonnard was druk bezig beroemd te worden, hij had zijn bourgeoisafkomst afgezworen en streefde naar een bestaan als bohemien en was lid van de Nabis, een kunstenaarsbeweging waartoe ook Sérusier, Gauguin en Derain behoorden.
Zijn muze ontmoete hij in een bloemenzaak, waar zij zijden rozen voor begrafenissen vouwde. Marthe was een meisje van eenvoudige komaf. Met haar tengere gestalte en haar donkere krullen,was zij voor Bonnard de belichaming van ideale vrouwelijkheid.
Tussen de twee laaide een stormachtige liefde op. Dat is te zien in Bonnards vroege, en voor die tijd openlijk erotische schilderijen. Zoals Indolente ( De Lusteloze) 1899, waarop een naakte Marthe tussen de losgewoelde lakens broeierig naar de schilder opkijkt en haar benen spreidt. Het blijkt ook uit de sensuele foto’s die Bonnard van Marthe maakte: zelden met haar gezicht erop, alleen een glimp van haar blote lijf.

L'indolente 1899

Bonnard hield van haar, zorgde voor haar, adoreerde haar. Maar, stellen familieleden in hun memoires, het onaangepaste gedrag van het meisje en haar zwakke gezondheid boezemden  de schilder ook angst in. Invitaties voor dandyfeestjes van kunstenaars en verzamelaars sloeg hij steeds vaker af – om de gastheer niet in verlegenheid te brengen, of om Marthe zich niet ongemakkelijk te laten voelen tussen het gezelschap van hoger komaf.
Geleidelijk aan verdwijnt de bohemien steeds verder naar de achtergrond.
Vanaf 1912 verlaat Bonnard Parijs voor steeds langere periodes om zich met Marthe terug te trekken, aan de Franse kust of op het platteland. Ze waren één Bonnard en Marthe. Hij was haar steun en toeverlaat, zij zijn voornaamste en onvervangbare model. Toch was Bonnards liefde voor haar niet exclusief. De schilder hield er andere dames op na – iets wat hijzelf en zijn vrienden nauwlettend voor Marthe verzwegen.
Renée Monchaty, ook model, maar zo’n dertig jaar jonger dan Marthe, was zo’n tussendoortje.  Maar het onvermijdelijke gebeurt en Bonnard vat al snel een hevige liefde voor haar op. Het schilderij “Jeunes Femmes dans le Jardin” toont hoe de zaken er in 1923 voorstaan: Renée prijkt pontificaal in het midden; Marthe is door Bonnard naar de rand van het doek weggedrukt.
Bonnard vraagt Renée in Rome ten huwelijk. Maar nog geen maand later verbreekt hij de verloving abrupt: Marthe is ziek. Bonnard keert halsoverkop terug naar Parijs, Renée jaagt op een bed in Rome, “bedekt met witte lelies”, een kogel door haar hoofd. “Het was niet om Marthe dat hij Renée verliet”, zegt een achterneef van Bonnard in de documentaire “Pierre Bonnard. A love exposed” (1998)  “Het was vanwege zijn kunst: Bonnard kon niet schilderen zonder Marthe”. Kort na het drama met Renée huwt hij Marthe – bijna vijftig is ze dan al. Het koppel vestigt zich in Le Bosquet, een gehucht in Frankrijk; contact met zijn vrienden in Parijs heeft Bonnard sinds nauwelijks meer.
Bonnard de bohemien is nu definitief uit beeld.

Femmes au jardin 1891	la familie terrasse 1902	La fenêtre 1925

De schilder komt de deur nog slechts uit voor een krant, een kop koffie of een pakje sigaretten,  maar haastte zich na gedane zaken weer snel naar huis om aan het werk te gaan. In dit volledige isolement ontstaan zijn mooiste schilderijen, postimpressionistische doeken waarop vrijwel altijd Marthe figureert. Twintig jaar lang tot aan haar dood in 1942 blijft Bonnard haar portretteren.  Wat we te zien krijgen is een vrouw die haar toilet maakt, een vrouw die het bewustzijn bekeken te worden opgeeft en geleidelijk aan daardoor haar alledaagse erotiek verliest. Een vrouw zich terugtrekt in haar spiegelbeeld, een vrouw die zich uitrekt in haar bad, een vrouw die zichzelf verzorgt, aan een keukentafel zit met een mok melk of een schaal fruit, een vrouw die de tuin in loopt. Het landschap dat zij binnengaat is een vangnet van kleur en licht, de schilder raakt er niet op uitgekeken. Eén plek, één vrouw toereikend voor een mensenleven.
De eenheid van tijd, plaats en handeling verlenen de schilderijen, een niet aflatende exploratie van een en hetzelfde beeld, iets dramatisch en de kleuren waarin die exploratie is vastgelegd intensiveren dat drama.

Boeiend is in dit verband om ook de interpretatie van schrijver/ dichter Raymond Carver te lezen, in zijn gedicht De naakten van Bonnard.

La fenêtre 1921	Jeune Femme Au Paravent1920	Grande salle à manger sur le jardin 1934

Op alle schilderijen wordt Martha geen dag ouder. Bonnard schilderde haar niet als de vrouw op leeftijd die ze inmiddels is, maar als het meisje van vroeger. Bonnard schildert haar in het kleine huis, de badkamer uit noodzaak, niet uit eigen keus.
Marthe leed onder zware depressies; wat in haar jeugd werd aangezien voor onaangepast gedrag nam steeds hevig vormen aan. Marthe ontwikkelde straatvrees en achtervolgingswaanzin – vandaar dat Bonnard haar altijd alleen, in de beslotenheid van de slaapkamer portretteerde.  Marthe kreeg last van smetvrees – vandaar de serie schilderijen van haar in bad.
Twintig jaar lang was Bonnard met Marthe aan huis gekluisterd. Haar dood meenden vrienden moet voor hem een opluchting zijn geweest. Maar een leven zonder Marthe bleek moeilijker dan een leven met haar. Na haar dood bleef Bonnard haar schilderen, in bad. Geobsedeerd door haar verschijning, achtervolgd door een herinnering.

toilette ou femme penchee1907	siesta1900	Marthe nue sur son lit 1903

Ik ga het antwoord niet geven, het leven heeft zijn loop en kunst is misschien slechts wat we vinden in de restanten daarvan.
Chris20.12.09

Nu devant la glace1934	Nu dans le bain1936	L'Homme et la femme1900
Marthe Bonnard	Marthe Bonnard photographed by Pierre Bonnard	Marthe au gant de crinc. 1920
Martha drawn by Pierre Bonnard	Martha painted by Pierre Bonnard	Martha painted by Pierre Bonnard