Portret van Basho door Buson

Soms vallen dingen mooi samen. De afgelopen maanden heb ik een aantal boeken gelezen van en over Matsuo Bashõ (1644 – 1694). Enige tijd later blijkt dat "KunstomdeHoek" - een samenwerking van Houtense kunstenaars - een haiku, nog net niet van Bashõ, maar van een tijdgenoot tot onderwerp van de komende kunstfietsdagen heeft gekozen.
Voor mij een te grote verleiding om hier niet een kunstkolom aan te wijden.

De smalle weg naar het hoge noorden

Laat ik beginnen met enige achtergrond informatie over de haiku.
De grote lyriek van Japan vond al vroeg - in de zesde, zevende eeuw – haar vaste vorm in de tanka. Dit is een kort gedicht van vijf regels (ieder bestaande uit 5-7-5 – 7-7 lettergrepen) waarin een gevoel door een verwant natuurbeeld wordt uitgedrukt.
Tegenwoordig is de tanka een lenige, tweevoudige versvorm. De eerste drie regels vormen daarbij de "bovenstrofe", de laatste twee regels de "onderstrofe". Evenals bij het sonnet kan de onderstrofe een echo vormen van de bovenstrofe en zo een nieuw beeld, conclusie of vraag uitdrukken.
Uit deze versvorm is geleidelijk aan de haiku gegroeid. De haiku telt drie regels (5-7-5), vergelijkbaar met de eerste drie regels van de tanka.
In de zeventiende eeuw ontwikkelde de Zen-Boeddhist Bashõ de haiku tot wat hij nu nog is. Een snelle betekenisvolle, natuurimpressie, waarin intuïtief een plotseling gevoel van eenheid met al wat is tot uitdrukking wordt gebracht. Deze ervaringsmomenten hebben door hun suggestieve kwaliteit dikwijl meerdere betekenis lagen.
De senryũ is een vroege zijloot van de haiku. In Japan werd zij eerder tot de volkspoëzie gerekend, dan tot de literatuur. Waar de haiku een natuurgedicht is, bestrijkt de senryũ de mens in zijn dagelijkse doen en laten. De senryũ in onze tijd is vaak zeer verfijnd en aan de haiku verwant

De twee belangrijkste Japanse haiku dichters zijn Matsuo Bashõ en Yosa Buson. Behalve dichter was Buson ook een belangrijk beeldend kunstenaar.

De smalle weg naar het hoge noorden (drie linker delen)

Matsuo Basho (1644 – 1694) kwam uit een geslacht van samurai die in hoog aanzien stonden. Bashõ zelf echter verwierp de levenswijze van de samurai en bestudeerde het Zen Boeddhisme en de klassieke Chinese poëzie. In zijn poëzie komen deze invloeden samen. Hij verrijkte de haiku traditie met de invloeden uit het Zen Boeddhisme. Hij benaderde de poëzie als een manier van leven. "Kado" – de weg van de poëzie – in de veronderstelling dat poëzie een weg kan zijn om de verlichting te bereiken. In zijn poëzie brengt Bashõ een diepgeworteld gevoel van eenheid met de natuur tot uitdrukking. Het Zen Boeddhisme speelt hierin een grote rol. In zekere zin kan worden gesproken van een "haiku leven" en niet slechts van een haiku schrijven. "Treed niet in de voetstappen van de meesters, maar zoek wat zij zochten". Zelf zocht Bashõ naar een authentiek visioen.
De Nederlandse vertaalster van Japanse poëzie J. van Tooren (ps. Voor Anna Maria Mulder-Swanenburg de Veye) verwoord het als volgt: "Haiku is geen manier, het is een uiting. Haiku is geen middel het is een doel. Ik vind mezelf niet belangrijk. Ik vind Haiku belangrijk (…) Het komt erop neer dat je jezelf moet loslaten. Loslaten is jezelf verliezen, dus niet meer aan je zelf denken als iets of iemand."
De naam Bashõ betekend zoveel als Bananenenboom, in het Japanse klimaat groeit deze boom wel, maar draagt geen vruchten. Bashõ voelde zich nauw verwant met deze kwetsbare plant die geen fruit voort bracht. Hij besefte dat hij in de samenleving van zijn dagen van generlei nut was.
Naast Haiku schreef Bashõ ook korte proza schetsen haibun genaamd. Ook hier blijft hij summier, maakt verrassende gedachten sprongen en laat veel aan de verbeelding en inlevingskracht van de lezer over. Vaak ook combineert hij proza en poëzie fragmenten, waarbij het aan de lezer is om verbanden te leggen.
In de laatste tien jaar van zijn leven maakte Bashõ verschillende reizen om inspiratie op te doen voor zijn gedichten. Hiervan doet hij verslag in zijn reisbeschrijvingen. Vaak zijn deze reisbeschrijvingen geruime tijd na afloop van de reis geschreven en zorgvuldig gecomponeerd. Het zijn dan ook bepaald geen dagboeken. De proza en poëzie fragmenten die hij onderweg schreef combineert hij hier tot een nieuw geheel. In 1694 schrijft hij zijn meest bekende reisverslag "Oku no Hosomichi" – De smalle weg naar het hoge noorden - . Het is dit werk dat door Buson rijk van illustraties is voorzien.

Yosa Buson (1716 – 1784) wordt samen met Bashõ gerekend tot de grootste haiku dichters van de Edo of Tokugawa-periode (1600 – 1868). Na voltooiing van zijn opleiding als dichter en schilder trok hij naar het noorden om de plaatsen te bezoeken die nauw verbonden waren met de poëzie van Bashõ en via deze met de Japanse poëzie uit een veel verder verleden. Buson was een van de leidende figuren van een poëzie beweging die wilde "terugkeren naar de poëzie van Bashõ". Buson heeft een aantal geïllustreerde versies gemaakt van het proza en de poëzie van Bashõ ondermeer van diens "De smalle weg naar het hoge noorden". Deze uitgaven hebben zeer bijgedragen aan de postume roem van Bashõ.
Poëzie en schilderen (of kalligrafie) hebben bij Buson een levenlang om voorrang gestreden maar elkaar ook ingrijpend beïnvloed. Was hij tussen 1756 en 1765 vooral actief als schilder, daarna zou hij zich meer op het dichten van haiku’s richten. Zij belangrijkste bijdrage aan de haiku traditie was de visuele kracht van zijn poëzie.

Een aantal voorbeelden van de poëzie van Buson:

De smalle weg naar het hoge noorden detail01	De smalle weg naar het hoge noorden detail02

Vaak voelt het wat ongemakkelijk om werk te maken bij door anderen bedachte motto’s of thema’s. De dichteres Hagar Peters verwoord de themadwang heel goed wanneer zij schrijft: "Hoe het geloof in uniciteit voor het voetlicht te brengen in een tijd die de eigenheid als de pest mijdt en haar offert aan de algemene commercialiteit."
Hoe dan ook het thema voor de komende - elfde - kunstfietsdagen – Houten 24 en 25 juni 2006 – valt gelukkig mooi samen met een gegeven dat mij al langere tijd boeit. (zie tekeningen 074.06 - 102.06 in het Tekenlog06p09, Tekenlog06p10, Tekenlog06p11, Tekenlog06p012) Gekozen is voor een haiku van de Japanse dichter Soin (1604 – 1684)

Al lezend kwam ik de afgelopen tijd de volgende andere haiku’s tegen met dauwdruppels als aanleiding:

Een dauwdrop plukken
wilde het kind, voorzichtig,
met twee vingertjes.
                                        (Issa 1763 – 1827)

Dauw op de braamstruik!
Aan ieder zijn dorens
Één licht droppel.
                                        (Buson 1716 – 1784)

Klare dauwdroppels –
Nooit zal ik vergeten, hoe
Eenzaam zij smaken.
                                        (Bashõ 1644 – 1694)

Zacht glanst een dauwdrop;
Zachtmoedig koeren duiven:
Boeddha, behoed ons.
                                        (Issa 1763 – 1827)

Dauw is het leven!
Één dauwdrop – is het leven;
Maar toch weer, altijd
                                        (Issa 1763 – 1827)

Graag sluit ik deze kunstkolom af met een anekdote over de komst van de eerste haiku naar Nederland.

Terwijl de oorsprong van de haiku in de nevelen van de Japanse middeleeuwen ligt is het exact bekend wanneer de haiku in Nederland werd geïntroduceerd: namelijk in 1863. Toen werd, uiteraard vertaald in het Nederlands, de eerste haiku gepubliceerd in het literaire blad de Gids onder leiding van Potgieter (1808-1875). De structuur van drie regels van vijf, zeven en weer vijf lettergrepen was nog volslagen onbekend.
Eerst wilde Potgieter het gedichtje - dat volgens hem geen poëzie was - niet plaatsen, maar na aandringen van niemand minder dan koning Willem III ging hij overstag. De vorst had trouwens niet zozeer oog voor de poëzie als wel voor de economische belangen van de heersende burgerij. De Japanners zouden zich bij niet-plaatsing op hun teentjes getrapt kunnen voelen en dat zou de handelsbetrekkingen tussen het koninkrijk en het keizerrijk in gevaar kunnen brengen. Het was de tijd van de Droogstoppels...

Hoe kwam de eerste haiku hier verzeild? Letterlijk, gezeild: een jonge leerling-smid was in Rotterdam gearriveerd met een delegatie van hoge heren, die men in Japan hatomoto's noemt. (Ons woord hotemetoot 'hoge piet' is daarvan trouwens nog afgeleid.) Hij was verrukt van de stad waar hij stage mocht lopen en bracht dat op typisch Japanse wijze onder woorden: via een haiku. Deze leerling-smid, Matsu Toko, liep stage bij Bart Wilton, de grondlegger van het latere scheepsbouwconcern Wilton-Feijenoord, en schreef het volgende gedicht:

In mooi Rotterdam
leer ik een vak voor later -
stad aan het water

Na zoveel "Haiku leven" kan ik het natuurlijk niet laten zelf een poging te doen.

De dag voor de Houtense cultuurnacht:

De dag na de Houtense cultuurnacht – en de nacht voor de poëzie - :

Poëzievlinders
fladderen rond mijn hoofd –
terwijl ik de buddleya snoei.

Een oude waterput -
hoe donker de klank van vissen
die naar muggen springen.

Als recht geaard literaat leefde Buson voor het ogenblik en kende geen groter genot dan kunst, muziek en de omgang met verfijnde courtisanes. Anders dan Bashõ droomde hij graag van de glorie dagen van het keizerrijk uit de tiende en twaalfde eeuw, waar literaire werken als "Het hoofdkussenboek" van Sei Shônagon en "Het verhaal van Genji" zijn ontstaan. Buson voelde zich vooral aangetrokken tot de hoftraditie omdat hij, als zoon van een rijke landeigenaar (of samurai ?) , zich wilde verheffen, in ieder geval wilde ontsnappen aan de vulgariteit die hem omringde in de achttiende-eeuwse stad. Dit verlangen lag aan de basis van zijn interesse in de traditionele Japanse als Chinese poëzie. Buson wenste al dichtend te ontsnappen aan de alledaagsheid.
Bashõ en Buson zochten beiden een alternatief voor de maatschappij waarin ze leefden.
Bashõ in de eenzaamheid van de kluizenaars. Buson in de cultuur en verfijning van het hofleven. Beide in de tradities van de Japanse en Chinese poëzie.

Buson’s gedicht "Lied van de Kemadijk in de lente wind" (1777).
Bij al mijn lezen en schrijven over de Japanse poezie kan ik het niet nalaten zelf ook mijn pen te proberen. Twee pogingen staan hierboven. Een andere meer afwijkende versie staat in het reprocitaat getiteld "Mona in 3D".
In het artikel van Jos Vos lezen we dat Buson aan het eind van zijn leven steeds meer ging experimenteren met de haiku vorm. Wanneer we de gedachte van Bashõ volgen, dat haiku meer een houding of levenswijze is dan een literaire vorm is dit ook niet zo gek. Integendeel heeft het misschien zelf wel erg lang geduurd voordat er meer met deze vorm gespeeld werd. Zoals Bashõ het zelf verwoorde: "Treed niet in de voetstappen van de meesters, maar zoek wat zij zochten".

Een mooi voorbeeld van Buson’s zoeken naar andere vormen is het gedicht "Lied van de Kemadijk in de lentewind". Omdat het achttiende-eeuwse Japan geen traditie kende van lange verhalende gedichten smeedt Buson hier drie bestaande stijlen aan één:

1. De korte drieregelige haiku.
2. De Chinese dichterstrofe van vier regels
3. De gestileerde taal waarin Japanners Chinees proza aanpassen aan hun inheemse leeswijze.

Buson opent dit "lied" met een korte inleiding in proza, waarin hij de indruk wekt dat hij de gedachten zal weergeven van een jong dienstmeisje op weg naar haar geboorte dorp. Duidelijk is dat echter dat de ouder wordende dichter zijn eigen verlangen naar het verleden hier verwoord.

Omwille van zijn unieke mengeling van stijlen werd het "Lied van de Kemadijk in de lente wind" erg bewonderd door de twintigste-eeuwse modernisten.
Chris23.04.06

Lied van de Kemadijk in de lente wind

Op een dag reisde ik naar mijn geboortedorp om enkele ouderen te bezoeken. Toen ik de Yodo had overgestoken en de Kemadijk opliep, ontmoette ik toevallig een meisje dat op weg was naar haar ouderlijk huis. We passeerden elkaar steeds opnieuw, volgden mijlen achtereen dezelfde route en raakten op den duur in gesprek. Omdat ik haar heel mooi en bekoorlijk vond, beeldde ik me in wat er door haar heen ging en schreef daar een gedicht van achttien strofen over. Ik gaf Op een dag reisde ik naar mijn geboortedorp om enkele ouderen te bezoeken. Toen ik de Yodo mijn gedicht de titel: Lied van de Kemadijk in de lentewind.

Op bediendendag
verlaat ik Naniwa:
de Nagararivier!

Lentewind:
de dijk is lang,
mijn thuis verre.

Ik stap van de dijk om geurige kruiden te plukken.
Doornstruiken versperren me de weg.
Zeg doornen, waarom zo jaloers?
Je scheurt mijn kleed, schramt mijn dijen.

Rotsen steken op uit het water.
Daar ga ik op staan om bij de kruiden te kunnen.
Rotsen in het water, dank je wel!
Dankzij jullie wordt mijn kimono niet nat.

De wilgenboom
bij dat ene theehuis
is oud geworden.

Zodra de oude vrouw van het theehuis me ziet, zegt ze beleefd dat ze blij is dat het zo goed met me gaat en prijst mijn lentetooi.

In het theehuis zitten twee gasten,
vertrouwd met het taaltje van de rosse buurt.
Ter betaling werpen zij drie touwtjes met munten neer.
Ze bieden me hun zitplaats aan en vertrekken.

Twee, drie oude huizen:
een kater roept zijn poes,
maar die is nergens te zien.

Vanachter de heg roept een kloek haar kuikens.
Darbuiten is de grond met onkruid overwoekerd.
De kuikens proberen over de heg te klimmen,
maar die is hoog, en drie, vier kuikens tuimelen naar beneden.

Van de drie groene lentepaden
is eentje een binnenweg
en wenkt me toe.

Paardenbloemen in bloei, in groepjes van drie en vijf.
De groepjes van vijf zijn geel; die van drie wit.
Ik herinner me dat ik ooit over dit pad ben vertrokken.

Vol zoete herinneringen
pluk ik een paardenbloem:
witte melk loopt uit de steel.

Wat verlang ik naar de liefde die moeder me gaf, lang geleden!
Aan moeders boezem, dat was pas lente!

Dat was pas lente maar nu, opgegroeid, woon ik in Naniwa.
Wit zijn de pruimenbloesems bij de Naniwabrug en bij het huis van mijn rijke meester,
waar ik als meisje stadsmanieren heb mogen leren.

Ik ben weg uit mijn geboorteplaats. Al drie jaar veronachtzaam ik mijn broertje.
De bloeiende ent van de pruimenboom vergeet de stam.

In mijn dorp is de lente op haar mooist. Veder loop ik, en nóg verder.
De lange weg over de dijk, afgezet met wilgen, gaat een stuk naar beneden.

Ik kijk op en zie, in de schemering, mijn thuis.
Tegen de deur leunt een vrouw met grijze haren;
met mijn broertje in de armen heeft zij gewacht, heel de lente.

Ken je het vers van de oude dichter Taigi niet?

Bediendendag:
slapen aan de zijde
van een van beide ouders.