Gerard van Honthorst "De koppelaarster"  

De Utrechtse Caravaggisten.
(Licht & Realiteit)

Vaak zijn we geneigd de schoonheid die we onder handbereik hebben te veronachtzamen. Zo had ik in het Centraal Museum in Utrecht over de jaren heen heel wat werk van de Utrechtse Caravaggisten (een groep schilders, die in de eerste decennia van de zeventiende eeuw als onderdeel van hun opleiding naar Italië reisden en daar sterk onder de invloed van het werk van Caravaggio kwamen) gezien. Echter pas toen het museum ze onlangs bij elkaar bracht onder de noemer Utrechters dromen van Rome zag ik hoe bijzonder het werk van deze kunstenaars is, ook in kunsthistorisch opzicht.

Rond 1629 bezocht Constantijn Huygens Rembrandt en Jan Lievens in Leiden. In zijn memoires schrijft hij ongemeen enthousiast over het werk van beide kunstenaars. Zijn enige punt van kritiek was dat zij het geen van beiden nodig vonden om er een paar maanden op uit te trekken voor een studiereis naar Italië.
Een studiereis naar Italië werd algemeen beschouwd als een verplicht onderdeel van de opleiding van kunstenaars. Huygens noemt twee argumenten van Rembrandt en Lievens om niet op reis te gaan: ”… wij zijn nu in de kracht van ons leven – begin twintig – daar moeten we nu van profiteren en geen tijd verdoen met verre reizen ..” en “… de Italiaanse schilderijen worden boven de Alpen in overvloed verzameld …”
Dat laatste mag zo zijn, toch zijn er weinig aanwijzingen dat Rembrandt zo vroeg in zijn carrière al heeft kennisgemaakt met het werk van Italiaanse meesters en al helemaal niet met het werk van Caravaggio.

Hoe is die beïnvloeding van Rembrandt door het werk van Caravaggio dan wel tot stand gekomen?
Rembrandt heeft zich op de hoogte kunnen stellen van de bijzondere schilderstijl van Caravaggio door het werk te bestuderen van Nederlandse kunstenaars die wel naar Italië waren afgereisd en rond 1620 naar Nederland terugkeerden. Een aantal van hem introduceerde Caravaggio’s vernieuwende wijze van schilderen, die meteen enorm populair werd. Rembrandt heeft deze werkwijze geabsorbeerd en vertaald in zijn eigen “Claire obscure”  - een wijze van afbeelden met sterke lichtdonker contrasten en weinig middentonen, dit alles om een dramatisch effect te bereiken – Hoewel er dus geen sprake is van een directe invloed van Caravaggio op Rembrandt is het bijna ondenkbaar om Rembrandts obsessie met licht voor te stellen zonder de indirecte invloed van Caravaggio via het werk van de zogenaamde Utrechtse Caravaggisten.

De Nederlandse kunstenaar en biograaf Karel van Mander was de eerste die over Caravaggio schreef in zijn schilder-boeck (1604)
“Soo veel zijn handelinghe belangt, die is sulex, dat se seer bevallijck is, en een wonder fraey maniere, om de schilder-jeught nae te volgen.”

Caravaggio’s vernieuwende schilderwijze vond zoveel navolging dat in heel Europa een heuse stroming ontstond. Het Caravaggisme is een buitenbeentje in de Hollandse schilderkunst. Een mix van Italiaanse vormen en kleuren en Hollandse gezichten en rauwheid. Maar onmisbaar voor de grote schilders van Holland die volgden. Rembrandt, Hals en Vermeer zagen het licht en de realiteit van de Caravaggisten en leerden zo het werk van de Italiaan kennen.

De Utrechtse kunstenaars namen deze stijl mee terug naar Nederland en beïnvloeden op hun beurt weer het werk van om te beginnen hun eigen leermeester Abraham Bloemaert (de vader van de Utrechtse schilderschool) maar ook het werk van Rembrandt (claire obscure) Frans Hals (genrestukken, muzikanten, spelers en drinkers, vaak als half figuur) en van Johannes Vermeer (kleurgebruik).

Overigens is het aannemelijk dat de Utrechtse Caravaggisten niet alleen rechtstreeks zijn beïnvloed door Caravaggio (die zij, eventueel met uitzondering van Ter Brugghen niet persoonlijk gekend kunnen hebben) maar ook door de schilders die al enige tijd in diens trant werkten zoals Bartolommeo Manfredi (1587 – 1621) en Orazio Gentileschi (1563 – 1639) de vader van Artemisia Gentileschi (zie KunstKolom over Artemisia Gentileschi)

De overeenkomsten tussen het werk van Caravaggio en de Caravaggisten dringen zich op.
De “half figuur” muzikanten en groepen die vanaf hun middel zijn afgebeeld, dicht op het doek alsof ze pal voor je staan. De Hollanders maakten het tot handelsmerk. De vrolijke gezelschappen kregen, nog meer dan bij de Italiaanse voorbeelden, een erotische lading. Zijn de lieflijke jongens van Caravaggio, met zingende open mondjes volgens sommigen al seksueel geladen. De Caravaggisten benadrukten de losbandigheid, met drankneuzen en diepe – soms ook geen – decolletés. Als voor een open raam wordt er gemusiceerd, een glas aangereikt, gedronken en verleidt het meisje je met haar luit.
Het licht doet de rest. Waar Caravaggio erom bekendstaat zijn figuren te laten baden in licht en schaduw, zetten de Hollanders dat nog vetter aan door er vaak echte nachtscènes van te maken. “Gherardo dell Notti” werd Van Honthorst genoemd, Gerard van de nachtstukjes.

De belangrijkste Nederlandse navolgers waren Abraham Bloemaert (1564 - 1651), Hendrick ter Brugghen (ca. 1588 – 1629), Gerard Honthorst (1590 – 1656) en Dirck van Baburen (ca. 1594 – 1624)

Abraham Bloemaert (1564 - 1651)  

Abraham Bloemaert “Niobe beweent haar kinderen”

Deze “vader van de Utrechtse schilderschool” is zelf niet naar Italië geweest, maar heeft via zijn (vele) leerlingen die wel naar Italië reisden wel kennisgemaakt met het werk van de Italiaanse schilders uit zijn tijd.

De aanbidding van de drie koningen (1624) schilderij en tekening.

Onlangs (2009) heeft het Centraal Museum een tekening van de Abraham Bloemaert kunnen aankopen. Deze tot dan toe onbekende tekening diende als voorstudie voor een topstuk van het Centraal Museum, De aanbidding van de drie koningen uit 1624. Slechts zelden kunnen tekeningen van Abraham Bloemaert gekoppeld worden aan zijn schilderijen. Voor het eerst sinds eeuwen zijn de voorstudie en het schilderij naast elkaar te zien.
Tekeningen van oude meesters zijn zeldzaam. Vaak werden ze weggegooid. Het schilderij werd als eindproduct gezien. De tekening diende als voorstudie.
Deze voorstudie is van grote betekenis voor het getekende oeuvre van Bloemaert, aangezien er slechts een tiental van zijn voorstudies is overgeleverd. De recent aangekochte voorstudie voor De aanbidding van de drie koningen bevat informatie over de oorspronkelijke staat van het schilderij. Reeds langer bestond het vermoeden dat het schilderij in het verleden aan de rechterzijde was ingekort. Op de  prent staat uiterst rechts, achter de drie koningen, een jongeman ten voeten uit, terwijl op het schilderij enkel het hoofd half is te zien. Het schilderij is waarschijnlijk kleiner gemaakt om het werk te laten passen boven de schouw van een Utrechts woonhuis.

Studie in roodkrijt gehoogd met wit, omstreeks 1620. Hier laat Bloemaert zich zien als een virtuoos tekenaar, die Leonardo da Vinci 100 jaar na zijn dood laat herleven.	Bloemaerts tekening van een soldaat.

Gerard van Honthorst (1592 – 1656)

Gerard van Honthorst "De koppelaarster"

Gerard van Honthorst was de zoon van een decoratie schilder en kreeg zijn opleiding van Abraham Bloemaert. Van 1616 tot 1620 verbleef hij in Italië waar hij onder andere in Venetië, Florence en Rome bezocht. In 1622 wordt hij lid van het Utrechtse Sint-Lucasgilde en had hij aan het Domplein een atelier met maar liefst 25 leerlingen. Hij kreeg opdrachten van de Engelse en Deense koning.

De aanbidding van de herders.	De aanbidding van Jezus.	De terugkeer van de verloren zoon.
De verlochening van Peterus.	De jeugd van Jezus.	De muzikant.

Hij specialiseerde zich in nachtelijke taferelen met figuren die door fel kaarslicht beschenen worden. Deze schilderijen vielen zeer in de smaak en leverde hem de bijnaam Gherardo della Notte – Gerard van de nachtstukjes – op.
Aan het rauwe realisme heeft Honthorst zich nooit gewaagd, anders dan de werken van zijn collega’s Hendrick ter Brugghen en Dirck van Baburen behouden zijn schilderijen altijd iets elegants dat aan zijn leermeester Abraham Bloemaert herinnert.
Later kreeg zijn werk een steeds classicistischer inslag wat het goed deed bij zijn adellijke opdrachtgevers. De gladde, koele schilderijen die zo ontstonden verraden weinig persoonlijkheid en worden nu niet meer bijzonder gewaardeerd.
Samuel van Hoogstraete schreef hierover in 1678: “Honthorst (…) had in zijn bloeijende tijdt een wakker pinseel gevoert, maar, ’t zij om de juffers te behagen, of dat hem de winst in slaep wiegde, hy verviel tot een stijve gladdicheyt”.

Dirck van Baburen (1595 – 1624)


Dirck van Baburen "De koppelaarster"

Dirck van Baburen is waarschijnlijk geboren in Wijk bij Duurstede in Utrecht was hij in de leer bij Paulus Moreelse. Rond 1615 reisde hij naar Rome waar hij samenwerkte met de Rotterdamse schilder David de Haen. In 1621 keerde hij terug naar Utrecht, waar hij in 1624, nog geen 30 jaar oud aan de pest overleed.
Baburen schilderde historie- en genre stukken.

Muzikanten.	Kroning met de doornenkroon.	Prometheus door Vulcanus geketend.

Op twee schilderijen van Johannes Vermeer is Baburens schilderij “De koppelaarster”uit 1622 afgebeeld, dat in het bezit van zijn schoonmoeder was. Volgens andere bronnen onderdeel van de voorraad werken die Vermeer als kunsthandelaar hield.

Onder aan deze pagina vindt u de werken van Vermeer waarop het schilderij van Baburen terug komt. Tevens is daar de koppelaarster te zien die Vermeer zelf schilderde.

Hendrick ter Brugghen (1588 – 1629)  

Hendrick ter Brugghen "De ongelovige Thomas"

Hendrick ter Brugghen is in Den Haag geboren. Hij is in de leer geweest bij Abraham Bloemaert. Rond 1607 maakte hij een studiereis naar Italië om in 1614 weer terug te keren naar Utrecht. Hier overleed hij in 1627, evenals Dirck van Baburen aan de gevolgen van de pest.
Van zijn werk van voor 1619 is niets bekend.
Hij schilderde veel historie- en genre stukken. Rond 1620 wordt zijn werk steeds caravaggistischer mogelijk een gevolg van zijn samenwerking met Gerard van Honthorst en Dirck van Baburen. Zijn stijl was persoonlijk met soms Middeleeuws aandoende elementen. Door Constantijn Huygens wordt hij geroemd als een van de beste Nederlandse historieschilders.

De fluitspeler	De zingende luitspeler	Het duet
Heraclitus.	Democritus	Aanbidding door de drie koningen.

Het zijn dit soort Caravaggistische schilderijen, die de jonge Rembrandt zal hebben gezien zonder dat hij ooit naar Italië ging. Zij vertegenwoordigen de stijl van de Italiaanse meesters die Rembrandt niet probeerde na te volgen, maar die hij absorbeerde en waaruit het hem zo eigenen “chiaroscuro” of “Claire obscure” voortkwam.
Claire obscure is een techniek waarbij de lichtdonker contrasten sterker worden afgebeeld dan dat zij in werkelijkheid vaak zijn. Er wordt weinig gebruik gemaakt van middentonen. De lichtbron zelf is meestal niet duidelijk aanwijsbaar. Hiermee wordt een dramatisch effect bereikt. Om dit dramatische effect was het Caravaggio en Rembrandt te doen met name bij het schilderen van hun historiestukken. Opvallende verschillen tussen het werk van Caravaggio (en de Utrechtse Caravaggisten) en het werk van Rembrandt zijn: Waar Caravaggio het verfoppervlak meestal glad en uniform laat maakt Rembrandt gebruik van de eigenschappen van de verf om tot een treffende stofuitdrukking te komen. (lange penseelstreken, korte veegjes, onzichtbare penseelstreek, dik of juist dun aangebrachte verf)
Anders dan de Caravaggisten bestede Rembrandt ook altijd veel aandacht aan de achtergrond op zijn schilderijen, ook bij zijn tronies en zelfportretten.
Chris26.04.09

Zie ook de KunstKoloms over Rembrandt, Caravaggio en Jan van Scorel.

Bronnen:

1. Duncan Bull e.a.: Rembrandt – Caravaggio (2006)
2. Artikel in de Volkskrant van 7 april 2009 n.a.v. de expositie “Caravaggio in Holland” (Städelmuseum, Frankfurt am Main) door Wieteke van Zeil.

Johannes Vermeer Afbeeldingen van de twee schilderijen van Johannes Vermeer waarop het schilderij "De koppelaarster" van Dirck van Baburen voorkomt en een schilderij van Vermeer zelf met hetzelfde onderwerp en titel.
Johannes Vermeer "Het concert" of "Musicerend trio"
Johannes Vermeer "Zittende klavecimbelspeelster"
Johannes Vermeer "Het concert" of "Musicerend trio" (detail schilderij Dirck van Baburen)		Johannes Vermeer "Zittende klavecimbelspeelster" ((detail schilderij Dirck van Baburen)
Johannes Vermeer "De koppelaarster"			Op dit detail van het schilderij zien we mogelijkerwijs een zelf portret van Johannes Vermeer.