Bij het schrijven van de kunst kolom over de Italiaanse schilder Caravaggio viel me nog eens op hoeveel overeenkomsten er zijn tussen het werk van de Italiaanse schilderes Artemisia Gentileschi en het werk van Caravaggio. Bijvoorbeeld de wijze waarop ze beiden de scène schilderden waarin Judith Holofernes onthoofd. Reden genoeg om nog eens wat beter te kijken naar het werk van deze tot enkele decennia geleden vrijwel onbekende kunstenares. Hoe komt het dat haar werk zoveel overeenkomsten met het werk van Caravaggio vertoont? En, waarom kiest zij zoveel sterke vrouwen figuren en bloederige scènes als onderwerp?

Artemisia is de dochter van de schilder Orazio Gentileschi (1563 – 1639). Zij is een van de eerste vrouwelijke kunstenaars die al tijdens haar leven grote bekendheid genoot en die belangrijke historische en religieuze scènes schilderde.
Aanvankelijk was zij in de leer bij haar vader. Aangezien haar vader bevriend was met Caravaggio (1573 – 1610) is het niet onwaarschijnlijk dat zij de kunstenaar tijdens haar jeugd ontmoet heeft. Via haar vader moet zij in ieder geval vertrouwd zijn geweest met het werk van Caravaggio.
Rond 1610 gaat zij in de leer bij een andere vriend van haar vader de schilder Agostino Tassi. Een gebeurtenis in zijn atelier zal de rest van haar leven tekenen. In 1610 maakt zij in het atelier van Tassi het schilderij "Suzanna en de ouderen". Een zeer volwassen schilderij voor een jonge vrouw van 17 jaar. Haar wijze van schilderen reflecteert de invloed van haar vader en – met name in het kleur gebruik – van Michelangelo. De bijbel scène van Suzanna die wordt lastig gevallen door de ouderen uit haar dorp kan heel goed een afspiegeling zijn geweest van de sfeer in het atelier van Tasso. Veel mannelijke kunstenaars beelden Suzanna in deze scène af als een verleidster. Artemisia kiest echter het vrouwelijke perspectief en beeldt Suzanna af als kwetsbaar, bang en afkerig van alle attenties. Later in 1622 heeft ze dezelfde voorstelling nogmaals geschilderd. Misschien iets traditioneler, maar niet wezenlijk verschillend. 

In 1612 wordt Artemisia verkracht door haar leermeester, met een geruchtmakend proces als gevolg. Een proces waarin zij gesteund wordt door haar vader. Hij is degene die Tassi aanklaagt. De fysieke en psychische pijn zijn in veel van haar werk terug te vinden. Speciaal de bijbel scène waarin Judith Holofernes onthoofdt leent zich voor de uitdrukking van haar gevoelens. (Judith onthoofdt Holofernes 1612/3)  - Van dit schilderij heb ik nog geen goeie afbeelding gevonden, wel van de versie uit 1620 - Het is ook dit schilderij dat misschien wel de meeste overeenkomsten vertoont met het werk van Caravaggio, waarin hij een zelfde scène uitbeeldt. (vergelijk) In 1612 beeldt Artemisia deze scène voor de eerste keer uit met alle wreedheid en bloederigheid die daarbij hoort. De vrouwen figuren Judith en Abra (haar dienstmeid) zijn zeer krachtig afgebeeld en gaan volledig op in de handeling, meer nog dan bij Caravaggio.
Het proces tegen haar leermeester Tassi moet in alle opzichten vernederend en pijnlijk voor Artemisia geweest zijn. Zij werd vaginaal onderzocht en (als slachtoffer!) gemarteld om de waarheid te achterhalen. Terwijl bekend was dat Tassi eerder veroordeeld was wegens verkrachting van zijn schoonzus en voor samenzwering tegen zijn vrouw, die tot haar dood leidde. Sinds een aantal jaren is bekend dat Tassi wel veroordeeld is, tot verbanning van 5 jaar uit Rome, maar dat hij al na 4 maanden weer terug was.
In 1613 schildert Artemisia de scène direct na de moord op Holofernes. Waarin Judith en Abra, met het hoofd van Holofernes terugkeren naar Bethulia. (Judith en haar dienstmeid 1613/4) Judith is hier een volwassen vrouw, ongeïdealiseerd, alert op het gevaar, maar zeker niet bang.

In 1620 zal Artemisia de scène waarin Judith Holofernes vermoordt nogmaals afbeelden. (Judith onthoofdt Holofernes 1620) De schilderijen uit 1612 en 1620 vertonen vele overeenkomsten. De afbeelding uit 1620 is volwassener, misschien nog bloediger en in ieder geval schildertechnisch veel sterker. De eigenaresse, Maria Luisa de Medici, heeft het schilderij altijd verborgen gehouden omdat ze de afbeelding te bloederig vond. Pas in 2002 wordt het werk voor het eerst tentoongesteld in het Uffizi in Florence.
Ook de scène van Judith en haar dienstmaagd op de vlucht met het hoofd van Holofernes heeft Artemisia in 1625 opnieuw afgebeeld. (Judith en haar dienstmeid 1625)

De verkrachting door Tassi heeft Artemisia’s leven en werk sterk beïnvloed en getekend. Toch is zij zich als kunstenares blijven ontwikkelen. Naast de gebruikelijke historische en bijbelse scènes heeft zij vele krachtige vrouwen figuren geschilderd, zoals Cleopatra en Lucretia. (hiervan heb ik nog geen goede afbeelding gevonden) Overigens wel vrouwen die er door middel van zelfmoord voor kozen de eer aan zichzelf te houden, liever dan zich te onderwerpen. Het is zeer wel denkbaar dat dit een optie is geweest die Artemisia zelf ook meerdere malen heeft overwogen.

Wellicht hebben de ontwikkeling van haar talent en het succes dat zij tijdens haar leven hiermee oogst haar hiervan weer houden. Samen met haar vader heeft ze zelfs een aantal jaren aan het hof van de engelse koning Karel I gewerkt. (voorbeeld, detail)

Het is dan ook onbegrijpelijk dat zij zo snel in de vergetelheid is geraakt. Tot een aantal decennia geleden. Inmiddels heeft zij haar plaats in de kunstgeschiedenis weer ingenomen en zijn er verschillende kunsthistorische publicaties, een roman, een speelfilm een televisie serie en een toneelstuk aan haar gewijd. Zo blijkt maar weer dat het schrijven van geschiedenis minsten zo’n sterke afspiegeling van de eigen tijd vormt, als van het historische tijdperk.
Chris250505.

Hier onder nog enkele voorbeelden uit het werk van Agostino Tassi. Misschien heb ik niet de goeie voorbeelden gevonden, maar het is onbegrijpelijk dat hij met dit werk in zijn tijd een beroemd schilder was. Vergelijk dat eens met het werk van Artemisia en haar vader.