Tijdens mijn studie aan de hoge school voor de kunsten was de relatie tussen figuratieve en abstracte kunst een onderwerp dat mij lange tijd heeft bezig gehouden. (zie ook kunst kolom Mondriaan1, Mondriaan2 en Matthijs Röling)
In dat kader heb ik toen een artikel geschreven over de Russische schilder Kazimir Malevich. Mijn stelling was toen dat Malevich na zijn zwarte vierkant, zijn suprematistische schilderijen en zijn witte vierkant er bewust voor gekozen heeft weer figuratief te gaan schilderen.

De gangbare opvatting was/is dat dit slechts gebeurde als gevolg van de Stalinistische dictatuur. De enige bestaanbare kunst was de sociaal realistische kunstvorm. Alle ander kunstuitingen werden geleidelijk aan verworpen.
Dat mag zo zijn, maar in dat geval had Malevich er ook voor kunnen kiezen bewust niet meer te schilderen. Tenslotte had hij eerder een lange periode niet geschilderd om zijn theoretische en onderwijskundige ideeën uit te kunnen werken. Mijns inziens lag er een schilderkunstige noodzaak ten grondslag aan zijn terugkeer naar de figuratie.
Grote kunstenaars als Malevich zorgen ervoor dat ze zichzelf niet herhalen, wanneer een bepaald gebied verkend is en in kaart is gebracht gaan ze over tot iets anders. Zo’n punt had Malevich met zijn zwarte en witte vierkant bereikt. (iets vergelijkbaars zien we bij veel meer kunstenaars terug, Picasso die na het kubisme uitputtend behandeld te hebben zijn schilderen een heel ander wending geeft, of Duchamp die een zijn ready mades een "stille" periode inlast, om vervolgens zijn grote "Etant Donné" te maken)

Na een korte of langere tijd van inkeer treed vaak het besef op dat dit "nul punt" nieuwe perspectieven biedt. Zo nam Malevich vanuit een heel ander gezichtspunt het schilderen weer op.
Ik heb mijn docenten toen niet kunnen overtuigen. Het was ook niet meer dan een vermoeden. Ik heb geen enkele aanwijzing gevonden (behalve het werk zelf natuurlijk) voor een bewuste terugkeer naar de figuratie. Een probleem daarbij was dat Malevich over zijn suprematistische werk en ook over zijn onderwijskundige ideeën veel heeft geschreven en gepubliceerd. Over zijn werk uit de periode daarna heeft hij niet meer gepubliceerd. Dit laatste heeft volgens mij wel alles met de Stalinistische dictatuur te maken.
Met veel plezier las ik daarom onlangs het boek van Gilles Névet over Kazimir Malevich (Taschen 2003)

Over de laatste periode in Malevich leven (1927 – 1935) zegt hij: - "Gelukkig is iedereen (?) het er nu over eens dat Malevich de behoefte had om nog verder te gaan, om met penseel op doek iets nieuws te zeggen. Natuurlijk speelde de opkomst van het Stalinisme en de politieke vijandschap een rol, maar achteraf gezien is het op grond van zijn artistieke ontwikkeling goed te begrijpen dat Malevich, na het hoogtepunt van zijn suprematistische periode, het aan zichzelf verplicht was om opnieuw concreet over de schilderkunst na te denken en tot een terugkeer naar de schilderkunst te besluiten"-
En zo nam Malevich vanuit een heel ander gezichtspunt het schilderen weer op. Hij is geen figuratieve schilderijen gaan maken omdat hij toenadering zocht tot het sociaal-realisme en de officieel erkende kunstenaars.
"(…) de motieven voor de terugkeer naar de figuratieve schilderkunst kwamen meer van binnen uit, waren persoonlijker, inherent zelfs aan zijn eigen artistieke ontwikkeling"
Het klinkt mij als muziek in de oren, het bevestigt mijn vermoedens omtrent de ontwikkeling in het werk van Malevich. Ik wil het graag geloven.
Alleen bij mijn docenten had de auteur (Gilles Névet) het niet gered. Ook hij kan namelijk geen duidelijk "bewijs" aanvoeren voor een terugkeer naar de figuratieve kunst. Wel voert hij allerlei ander deskundigen op, o.a. Jean-Claude Marcadé, Serge Fouchereau, Pontus Hulten.

Nogmaals ik ga graag met ze mee, het bevestigt mijn vermoedens, maar toch … er wringt nog steeds iets.
Op de laatste bladzij van het boek staan een paar foto’s afgedrukt van de overleden Malevich. Boven zijn baar hangt het zwarte vierkant. Hij wordt begraven in een suprematistische kist. Op zijn graf staat een witte kubus met een zwart vierkant.