Rembrandt van Rijn: 'Aristoteles beschouwt het borstbeeld van Homerus' 1653 - detail -

Odysseus huilde, zegt men, moe van wonderen,
geroerd bij het weerzien van zijn Ithaka,
zo groen en nietig. Als dat Ithaka
is kunst, van eeuwig groen en niet van wonderen.
                                        Jorge Luis Borges (Arte poética, 1958)

Mezzo finito

Chris den Engelsman

Muze tover ons in woorden en beelden
wat wij slechts bij gerucht verstaan
een wolk die breekt in regen
een oude stroom telkens nieuw

de hand volgt wil en droom in brede
striemende halen onvoltooid en ruw
schildert hij ons in zwart en wit in
gele oker en rode aarde een personae

in een verleidelijk mooi wit gewaad
uitwaaierend in enorme geplooide mouwen
een waterval afgezet met licht schuim

het portret is verzonnen de persoon van vlees
bloed en zonneglinster  in de maalstroom
van onze ervaringen eren we de Muze.

Rembrandt van Rijn: 'Aristoteles beschouwt het borstbeeld van Homerus' 1653

Illustraties:
Rembrandt van Rijn (1606 - 1669)

'Homerus, verzen declamerend' 1652
pen en bruine inkt
Amsterdam, Collectie Six

'Aristoteles beschouwt het borstbeeld van Homerus' 1653
olieverf op doek, 143,5 x 136,5 cm

'Man in wapenuitrusting' (Alexander?) 1655
olieverf op doek, 137,5 x 104,5 cm

'Homerus onderwijst zijn leerlingen' ca. 1661 – 1663
Pen en inkt (bruine Oost-Indische inkt met wit hoogsel)
(nog niet gevonden)

'Homerus onderwijst zijn leerlingen' 1663
olieverf op doek 108 x 82,4 cm
Den Haag Mauritshuis

Rembrandt van Rijn: 'Homerus onderwijst zijn leerlingen' 1663

Toelichting:
De rijke Siciliaanse koopman Antonio Ruffo geeft Rembrandt in 1652 de opdracht tot het schilderen van een half figuur.
Hoewel Rembrandt zelf het werk geen titel heeft gegeven zijn er talloze speculaties over de afbeelding. De hypotheses over de afgebeelde figuur lopen uiteen van de zeventiende eeuwse Italiaanse dichter Torquato Tasso (1544 – 1595) tot de Nederlandse dichter P.C. Hoofd (1581 – 1647).
Meestal wordt aangenomen dat de afgebeelde figuur de Griekse filosoof Aristoteles (384 v. Chr – 322 v. Chr.) is, soms ook wel de schilder Apelles ( vierde eeuw voor Chr.).
Naast Aristoteles/ Apelles en - de buste van – Homerus is nog een derde figuur afgebeeld. Namelijk het gehelmde hoofd op het medaillon, dat van Alexander de Grote (356 v. Chr. – 323 v. Chr.).
Alexander de Grote verbind de dichter en de filosoof met elkaar. Het is bekend dat Alexander, als kind de beroemdste leerling van Aristoteles was. Hij vereerde de blinde bard zodanig dat een exemplaar van diens werk, naast een dolk, altijd onder zijn hoofdkussen lag. Volgens sommige bronnen heeft Aristoteles ook speciaal voor Alexander een nieuwe editie van de Ilias verzorgd. Zo vormt de krijgsheer Alexander de relatie tussen de filosoof en de blinde dichter.

Er is echter ook een theorie dat de figuur op het schilderij de Griekse schilder Apelles is.
Apelles was Alexander's favoriete schilder en hij werd in de zeventiende eeuw vaak gecombineerd met Homerus, omdat beiden werden vereerd als de geniale personificatie van respectievelijk schilderkunst en poëzie.

In alle theorieën is het afgebeelde borstbeeld echter wel degelijk dat van Homerus.

Antonio Ruffo was zo tevreden over zijn filosoof dat hij Rembrandt twee vervolg opdrachten gunde. Namelijk voor een portret van Alexander (waarschijnlijk verloren gegaan, mogelijk 'Man in wapenuitrusting') en van Homerus (nu in het Mauritshuis)
Over de Alexander was Ruffo maar matig tevreden, over de Homerus echter des te meer.
Van de Homerus is uiteindelijk slechts een deel overgeleverd, zwaar beschadigd door vuur en aan alle zijden bijgesneden. Ondanks dat het verminkte doek in het Mauritshuis heel wat verloren is, heeft het ook veel behouden van wat belangrijk is. Rembrandts portret van de verhalen verteller die hij duidelijk vereerde.
Ook hier is de penseelvoering gebruikt om het wezen van het personage over te brengen. Rembrandt houdt de ogen van Homerus opzettelijk in de schaduw, maar er is voldoende licht om te kunnen zien dat ze zorgvuldig geschilderd zijn. De verzonken kassen zijn diep gemodelleerd, de randen om de ogen branderig, de oogleden zwaar, met een klein hoogsel op de uiterste rand van het onderste ooglid. De oogbollen zelf zijn zwart en levenloos en stoten elke reflectie af. Maar er boven in de glanzende schedel van de dichter, vormen zich desondanks visioenen.

Rembrandt van Rijn: 'Man in wapenuitrusting' (Alexander?) 1655

Rembrandt van Rijn: 'Homerus, verzen declamerend' 1652
pen en bruine inkt
Amsterdam, Collectie Six