Jan Asselijn 'De bedreigde zwaan' ca. 1650

Confrontatie

Rijksmuseum Amsterdam

Ida Gerhardt

De Zwaan van Asselijn die levensgroot
het hele doek diagonaal beslaat
en uitwijst met gezag, de vleugels wijd,
die waagt te naderen tot zijn areaal.

Een aartszwaan, strijdbaar op het nest bedacht,
waar driftig wat nog amper is beveerd
het daglicht zoekt en tikt tegen de schaal.
En straks zich onvervaard te water waagt.

En wie hier achteloos denkt voorbij te gaan
of omkeert op zijn schreden en blijft staan,
hij wordt gedagvaard tot een kort geding.
Het eindeloos verdaagd verhoor vangt aan:
‘Wat hebt gìj met uw kinderen gedaan?’

Jan Asselijn
Diemen (?) omstreeks 1615 – 1652 Amsterdam
De bedreigde zwaan
Oliverf op doek, 144 x 171 cm. Ca.1650
Rijksmuseum Amsterdam

Asselijn heeft waarschijnlijk aan het begin van zijn carrière een reis gemaakt naar Frankrijk en Italië. Hij zou in de schildersbent van Rome de bijnaam Crabbetje hebben gekregen vanwege zijn mismaakte linkerhand. Asselijn hield zich vooral bezig met het schilderen van landschappen en was een van de belangrijkste zogenaamde Italianisanten, Nederlandse schilders die Italiaans uitziende landschappen schilderden, vaak gestoffeerd met schilderachtige figuren als herders, kooplieden en zwervers. Die landschappen baadden in een Italiaans gouden licht. Datzelfde licht gebruikte Asselijn ook in zijn Nederlandse landschappen.

Het schilderij De bedreigende zwaan is een unicum in Asselijns oeuvre, dat verder alleen uit landschappen bestaat. Na Asselijns dood werd het schilderij, door toevoeging van opschriften, veranderd in een allegorie op de politiek van raadpensionaris Johan de Witt, waarin De Witt (de zwaan) de eieren (Holland) beschermt tegen een aanval van Engeland (de hond). De zwaan werd, vanwege zijn witte kleur, wel vaker als een symbool voor De Witt gebruikt. De allegorie verwijst naar De Witts rol in de Tweede Engelse Zeeoorlog (1665 – 1667), die in een triomf voor de Hollanders eindigde.
Ida Gerhardt tekent bij haar gedicht op Asselijns zwaan het volgende aan: ‘Allegorische voorstelling van een vervaarlijke zwaan, wiens nest door mensen ‘wordt bedreigd.’  Ze laat de bedreiging op het schilderij, de hond links onder, buiten beschouwing, en maakt van het schilderij eveneens een allegorie. Niet op de verantwoordelijkheid van de politicus, maar op het zorgzaam en strijdbaar ouderschap.

Rembrandt van Rijn 'Portret van Jan Asselijn' 1647

Jan Asselijn 'Gezicht op de Ponte Rotto'