Aan het eind van zijn leven schildert Michaelangelo twee fresco’s in de Cappella Paolina, die grenst aan de Sixtijnse Kapel, De bekering van Saulus en De kruisiging van Petrus. Deze opdrachten van Paus Paulus III uit 1542 zijn in alle opzichten veel minder virtuoos geschilderd dan de fresco’s in de aangrenzende Sixtijnse Kapel.

Michaelangelo "De bekering van Saul"

Michaelangelo heeft Saulus niet geschilderd als de jonge man die hij in de bijbel is, maar oud en grijs, bijna als een soort zelf portret. Schoonheid is hier niet meer de boodschap, alle aandacht gaat uit naar de twee figuren die de geestelijke boodschap van het schilderij overbrengen: Christus, de almachtige verlosser boven en Saulus beneden.

Het andere fresco De kruisiging van Petrus is een onheilspellende schildering. Petrus wordt door potige Romeinse soldaten ondersteboven gekruisigd, een menigte heeft zich verzameld om getuigen te zijn van zijn marteldood. Petrus kijk ons onheilspellend aan. De bedoeling lijkt de pausen te herinneren aan hun plicht niet voor aardse roem te leven, maar voortdurend het leven en de zelfverloochening van de allereerste paus te gedenken.

Michaelangelo "De kruisiging van Petrus"

De paus die Michaelangelo de opdracht voor De kruisiging van Petrus gegeven had, overleed in 1549, voor het werk voltooid was. Michaelangelo zag in dat ook zijn eigen tijd afliep. Kort daarna schreef hij een sonnet waarin hij het eind van zijn leven aankondigt en afstand doet van de kunst - zie hier boven -. De kruisiging van Petrus zou dan ook zijn laatste schildering worden. De kunstenaar droeg het op aan Giorgio Vasari, die het in zijn levensbeschrijving van Michaelangelo afdrukte.
Toen Michaelangelo zijn laatste schilderingen maakte, bevond hij zich midden in zijn eigen, persoonlijke reformatie, waarin hij de perfectie en schoonheid van zijn oudere werk verwierp. Hij schiep een kunst die uitdrukte dat de maker zich teleurgesteld voelde door de kunst zelf en klaar was voor het hiernamaals. In de Cappella Paolina brak hij zijn toverstaf.

Hoewel het niet helemaal in deze rubriek past, Michaelangelo is namelijk zowel de dichter als de schilder – en het gaat in deze rubriek met name om het reageren op elkaars werk – vond ik het toch te mooi om niet weer te geven.

In “De vinger van God” – het ontwaken van Adam – onderdeel van de fresco’s in de Sixtijnse kapel reageert Michaelangelo wel op het werk van een andere dichter. Namelijk op een hymne die op de verkiezingsdag van de paus wordt gezongen. Ik ben nog op zoek naar de volledige tekst, maar hierbij vast een gedeelte. Die volledige tekst heb ik inmiddels gevonden, maar wel een zeer stroeve vertaling, waarin bepaald geen sprake meer is van een "vinger van de vaderlijke rechtrhand", laat staan van zintuigen die ontbranden. De volledige tekst Nederlands en Latijn vindt u helemaal onderaan. Ik zoek nog even verder naar een meer poëtische vertaling.

Gij  ….Vinger van de vaderlijke rechterhand …

Michaelangelo

Gij  ….Vinger van de vaderlijke rechterhand …
Laat door uw licht onze zintuigen ontbranden,
stort uw liefde uit in ons hart …

Michaelangelo "De vinger van God" - Het ontwaken van Adam - Onderdeel van de fresco's in de Sixstijnse Kapel.

Gods macht wordt hier fysiek voorgesteld in zijn gespierde lichaam en de strenge blik in zijn ogen.
Over het thema van het plafond is het laatste woord gelukkig nog niet gezegd. De episoden uit het oude testament en de voorspellingen van profeten en Sybillen zouden met elkaar verbonden zijn omdat ze naar middeleeuwse ideeën de komst van Christus aankondigden. De Sybillen worden in verband gebracht met het Griekse orakel van Delphi. Blijkens bewaard gebleven tekeningen gebruikte Michaelangelo voor zijn Sybillen gespierde mannelijke modellen.
Michaelangelo maakt voor het gehele plafond meer dan tweehonderd voorbereidende schetsen, die met grote zorg op de definitieve grootte op kartons werden overgebracht. Deze werkkartons werden tegen de natte, dagelijks aangebrachte stuclaag gelegd, waarna de buitenlijnen met een graveerpriem (de groeven zijn nog zichtbaar) werden nagetrokken. Michaelangelo schilderde het gehele gewelf zelf: zijn helpers had hij ontslagen omdat ze knoeiwerk leverden. Na veel onderbrekingen werd het plafond in 1512 onthuld. Nog steeds kijken we stil van bewondering naar zijn visie op Gods macht en het geestelijk ontwaken van de mens. Overigens een heel andere visie dan die hij tegen het eind van zijn leven in de fresco’s van de Cappella Paolina zou uitdragen. (zie hierboven)
Chris30.04.09/ 06.05.09

De tekst is vermoedelijk van de Benedictijner monnik Hrabanus Maurus (780 - 856 een van de grootste geleerden uit de vroege middeleeuwen) en wordt meestal in het Gregoriaans gezongen, hoewel hij ook als inspiratiebron diende voor andere componisten, zoals in het eerste deel van de achtste symfonie van Gustav Mahler.
Binnen de katholieke kerk wordt de hymne meestal vertolkt bij wijdingen van priesters, diakens en bisschoppen. Ook wordt het Veni Creator traditioneel gezongen als de kardinalen de Sixtijnse Kapel betreden voor een conclaaf om een nieuwe paus te kiezen.

  De Nederlandse vertaling uit het Compendium van de Catechismus van de Katholieke Kerk luidt:

Overigens is deze vertaling heel wat minder poëtisch dan het fragment hierboven. Van een Vinger Gods is hier geen sprake meer, of was dit van het begin af aan al een vrije interpretatie van Michaelangelo zelf.

De tekst, in het Latijn luidt:

Veni, Creator Spiritus  

Hrabanus Maurus

Veni, Creator Spiritus
mentes tuorum visita
Imple superna gratia
quae tu creasti pectora.

Qui Paraclitus diceris,
Donum Dei Altissimi,
fons vivus, ignis, caritas,
et spiritalis unctio.

Tu septiformis munere,
dextrae Dei tu digitus;
tu rite promissum Patris,
sermone ditans guttura.

Accende lumen sensibus,
infunde amorem cordibus,
infirma nostri corporis,
virtute firmans perpeti.

Hostem repellas longius,
pacemque duces protinus,
ductore sic te praevio,
vitemus omne noxium.

Per te sciamus da Patrem,
noscamus atque Filium,
te utriusque Spiritum
credamus omni tempore.

Sit laus Patri cum Filio,
Sancto simul Paraclito:
nobisque mittat Filius
charisma Sancti Spiritus.

Amen

Michaelangelo "De vinger van God" - Het ontwaken van Adam - Onderdeel van de fresco's in de Sixstijnse Kapel.