John Cage (1912 – 1992)

' Wanneer ik uit de pas lijk te lopen, dan komt dat doordat ik luister naar een andere drummer'

"Uw boek over Johnny Cash is binnen"zegt de bibliothecaresse. John Cage, probeer ik voorzichtig. "Veel plezier met uw boek over Johnny Cash" zegt ze bij het weggaan. John Cale roept haar collega nog. Volgens mij nemen ze me in de maling, maar helemaal zeker ben ik niet. Maakt ook niet uit, ik kan de muziek van alle drie de John’s wel waarderen.

Wat is er eerst, het weten of het ervaren. Volgens mij het laatste. Een aantal jaren geleden was ik opzoek naar muziek en geluid voor mijn video "Te-still-te". Hiervoor wilde ik een combinatie maken van Oosterse en Westerse muziek en geluid. Bij een vriend hoorde ik prachtige, passende gamelan muziek. Van de radio pik ik iets op over een compositie van John Cage die bestaat uit vier minuten en drieëndertig seconden stilte getiteld "4’33". Van deze compositie is een CD getitel "45’18", uitgebracht bij KormPlastics/Staalplaat met negen verschillende uitvoeringen van dat muziekstuk. Fascinerend, negen maal vier minuten en drieëndertig seconden stilte. Ik bestel de CD onmiddellijk en wat blijkt, alle negen uitvoeringen zijn volstrekt verschillend. Uit eindelijk heb ik de uitvoering van Thurston Moore – Sonic Youth – en gast muzikanten, gebruikt. Deze ADHD musici kunnen hun instrumenten nog geen tien seconden stilhouden, dus dat levert een fascinerende berg herrie op. Zeer geschikt voor de geluidsmontage die mij op dat moment voorogen stond.

Maar wat belangrijker is door deze compositie van John Cage ben ik anders naar muziek en geluid gaan luisteren. De compositie "4’33" is een serieus stuk, zoals John Cage zelf vaak gezegd heeft zijn beste stuk. "Ik hoop dat ik de mensen heb kunnen laten voelen dat de geluiden in hun omgeving de basis zijn van een muziek die veel interessanter is dan de muziek die ze in een concertzaal horen." Stilte maakt alles scherper.
Je zou ook zelf met je horloge vier minuten en drieëndertig seconden kunnen luisteren of uitvoeren. "Ik luister er zelf iedere dag naar" zei Cage. "Meer dan al het andere is het de bron van mijn levensvreugde."
"Wat ik ook zo leuk vind aan mijn stilte stuk is dat het elk moment uitgevoerd kan worden, maar dat het ook alleen maar tot leven komt wanneer je het uitvoert. En elke keer dat je dat doet , heb je de ervaring dat je echt leeft."

In 'Stilte als antwoord' beschrijft Sara Maitland infeite een zelfde ervaring. Hierin beschrijft ze haar zoektocht naar de werkelijke betekenis van stilte. Gaande weg komt ze tot de ontdekking dat stilte de conditio sine qua non is van spiritualiteit en levensverdieping. Inkeer begint met het 'luisteren naar het niets'. John Cage zou het graag met haar eens zijn.

Bij de premiere van "4 '33" in 1952 dacht het publiek in de maling genomen te worden, maar Cage was niet uit op een provocatie. Hij wilde iets simpelers, of diepzinnigers, net hoe je het ziet: aandacht vragen voor het "toevallige" omgevingsgeluid, dat we doorgaans negeren, maar dat nog sterker bij het leven hoort dan het georganiseerde geluid dat we muziek noemen. Het boze publiek dacht niets te horen, zei Cage na afloop, maar dat kwam doordat ze niet goed luisterden. Zelf had hij die vierenhalve minuut genoten van het geluid van de wind, de regendruppels op het dak van de concertzaal en het aanzwellende gemurmureer van het publiek.

Naast zijn stilte stuk heeft Cage ook een muziekstuk geschreven getiteld "Musicircus" dat slechts bestaat uit een uitnodiging aan de musici om te gaan spelen.

Hans Andreus droeg het volgende gedicht aan John Cage op:

John Cage was altijd heel open over de oorsprong van zijn muziek. Naast vele oosterse invloeden (o.a. het Zenboeddhisme en de I Ching) was de beeldende kunst een belangrijke invloed.
Om te beginnen was daar Marcel Duchamp. "Wat mij betreft heeft hij meer dan welke andere kunstenaar dan ook mijn leven veranderd." Duchamp transformeerde het geen kunst maken tot kunst. Hij schiep stilte, een raadsel, een mysterieus vacuüm. (Hoewel hij in de beslotenheid van zijn atelier gewoon doorwerkte aan werken als "Étant donné"). Cage schiep in zijn compositie letterlijk stilte. Bij zijn compositie "4’33" vermeld Cage:
"To whom it may concern: Robert Rauschenberg’s White Paintings came first, my silent piece came later."

Robert Rauschenberg White Painting

Robert Rauschenberg zelf over zijn White Paintings: "A canvas is never empty, it acts as a landingground for dust, shadows, reflections. The canvasses are mirrors of the air."
Over zijn stilte stuk zegt John Cage zelf: "Geluid is slechts een onderbreking van de stilte. Alles en niets is vanzelfsprekend." Hij tart de orde, maar wel ordelijk.
Voor Cage betekende zijn silent piece "4’33" de eenheid tussen luisteren en ervaren, tussen kunst en leven.

Robert Rauschenberg White Painting

Al vroeg tijdens zijn muzikale vorming bij Schönberg heeft deze aangegeven Cage ongeschikt te vinden voor een componisten loopbaan. (maar wel een ideale uitvinder)
Cage heeft echter plannen en ideeën die misschien op zich zelf geen muziek zijn, maar waarvoor muziek wel een ideaal vehikel is. "Ik vind muziek uit" zei hij eens "niet compositie".
Dat is een zienswijze die het materiele kunstwerk nog slechts als een huis voor een idee beschouwd. Zoals in veel filosofieën en religies het lichaam het vergankelijke huis van de geest vormt.

"De kunstenaar heeft de verantwoordelijkheid om in zijn werk de werkwijze van de natuur te imiteren." aldus Cage. – Kan een avant-gardist nog dichter bij de "Imitatio" uit de Italiaanse renaissance komen? - Het koste hem jaren om daarvoor een vorm, een muziek, een kunst te vinden. Zijn hang naar de denkwijze en uitingen van oosterse culturen leidde tot het idee dat de geest zich niet wil uiten, maar invloeden opneemt en zichzelf in staat van verandering brengt. De natuur veranderd permanent, de geest verkeerd in een voortdurende staat van verandering, dus ook de kunst dient permanent te veranderen. Hij wilde een kunst die het eeuwige veranderingsproces van de kosmos en onze planeet benadrukt.
Daarbij maakt Cage muziek zonder klank discriminatie. In principe kan ieder geluid, of het nu afkomstig is van een schroevendraaier of een viool bijdragen aan de kwaliteit van de compositie.

Bij het ruimtelijk werk "Cage-bird" heb ik een geluidscollage gemaakt van de muziek van Cage in combinatie met geluiden uit de natuur. (in dit geval de zang van vogels) Deze combinatie werkt wonder schoon en geeft een verrassende nieuwe beleving van zowel het een als het ander. Veel later lees ik dat Cage in 1972 zelf een stuk heeft gecomponeerd getiteld "Birdcage". Een compositie voor 12 geluidsbanden die een enkele uitvoerende kan verspreiden over een ruimte waarin het publiek vrij kan rondlopen en vogels vrij kunnen vliegen. Klinkt goed, jammer genoeg heb ik nog geen uitvoering van dit muziekstuk kunnen vinden.

Cage aan het einde van zijn leven:
"We wake up with energy and we do something. And we make, of course, failure and we make mistakes, but sometimes get glimpses of what we might do next. Life is so good once one gets one’s desires out of the way and lets it happen of its own accord. – Nichi nichi kore ko nichi – Each day is a beautiful day."

Bronnen:

1. David Revill: The roaring silence (John Cage a life) (Bloomsburry 1992)
2. Frans van Rossum/ Frans de Ruiter: Enige bekende feiten over John Cage (Koninklijk conservatorium Amsterdam 1988)
3. Leo Blokhuis: Grijsgedraaid.(Anthos/Amsterdam 2006)
4. Sara Maitland: Stilte als antwoords (Scriptum 2010)